logotypes-ue_ENG

Umińska, Eugenia

Biogram i literatura

Umińska, Umińska-Jaworska, Eugenia, *4 X 1910 Warszawa, †20 XI 1980 Kraków, polska skrzypaczka i pedagog. W latach 1915–18 uczyła się u G. Jabłońskiej i M. Michałowicza, 1918–27 studiowała pod kierunkiem J. Jarzębskiego w konserwatorium w Warszawie. Studia uzupełniające odbyła u O. Ševčíka na letnich kursach w Písku (1927–28) i G. Enescu w Paryżu (1930–32). Działalność koncertową rozpoczęła jako członek i solistka orkiestry Filharmonii Warszawskiej i od 1934 Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Warszawie. Występowała na porankach niedzielnych w filharmonii, na koncertach radiowych (m.in. z pianistami Z. Dygatem i A. Brachockim), brała udział w „audycjach” Towarzystwa Wydawniczego Muzyki Polskiej i w akcji koncertowej Organizacji Ruchu Muzycznego (ORMUZ) podczas licznych krajowych tournées (głównie z Dygatem). 5 I 1934 debiutowała Koncertem skrzypcowym J. Brahmsa na koncercie abonamentowym orkiestry Filharmonii Warszawskiej pod batutą C. Kraussa. Za granicą występowała m.in. z K. Szymanowskim przy fortepianie na koncertach kompozytorskich w Bolonii ( 1933) i Berlinie ( 1934), w 1937 w Salle Erard w Paryżu (recital z Dygatem) i Théâtre des Champs-Elysées z Orchestre Symphonique de Paris pod batutą A. Rodzińskiego (II Koncert skrzypcowy Szymanowskiego). Umińska była drugim po P. Kochańskim wykonawcą tego utworu, zaprezentowała go m.in. z orkiestrą Polskiego Radia pod dyrekcją G. Fitelberga na koncercie na Wawelu (1938) i koncercie radiowym w Warszawie (28 III 1939).

W latach II wojny światowej Umińska, niezwykle aktywna jako solistka i kameralistka, brała udział w tajnych i jawnych koncertach w Warszawie (m.in. w kawiarniach Lardellego i B. Woytowicza) i Krakowie (w Domu Plastyków). Jesienią 1942 wystąpiła z R. Padlewskim jako pianistą w serii publicznych i prywatnych koncertów w Rzeszowie, Tarnowie, Jarosławiu, Zarzeczu i Przeworsku. W latach 1939–42 wchodziła w skład tria fortepianowego z K. i M. Wiłkomirskimi, w II 1941 utworzyła kwartet smyczkowy z R. Padlewskim (II skrzypce), H. Trzonkiem (altówka) i K. Wiłkomirskim (wiolonczela). Zespół miał w repertuarze utwory klasyczne i z XX wieku (Debussy, Ravel, Respighi, Szymanowski), dokonał także prawykonań kwartetów powstałych w czasie wojny, m.in. Padlewskiego, Z. Turskiego, S. Wiechowicza, G. Bacewicz, K. Wiłkomirskiego, W. Rudzińskiego. Umińska kierowała kwartetem do XI 1943, gdy z powodu odmowy udziału w koncercie dla Niemców w sali Stadttheater w Warszawie musiała się ukrywać; na jednym z ostatnich warszawskich tajnych koncertów w salonie Augersteinów na ul. Szpitalnej (3 V 1944) wykonała II Koncert skrzypcowy Szymanowskiego z duetem fortepianowym LutosławskiPanufnik w ich własnym opracowaniu partii towarzyszącej.

Po wojnie Umińska wznowiła występy krajowe (Koncert skrzypcowy Brahmsa z orkiestrą Filharmonii Krakowskiej pod batutą A. Panufnika, VI 1945) i zagraniczne (prawykonanie Koncertu skrzypcowego R. Palestra z BBC Symphony Orchestra pod batutą G. Fitelberga, Londyn 14 VII 1946), łącząc je z pracą pedagogiczną w PWSM w Krakowie jako wykładowca (1945–80, od 1963 profesor nadzwyczajny), kierownik Katedry Instrumentów Smyczkowych (od 1957), rektor (1964–66) i prorektor (1966–69). Jej uczniami byli m.in. W. Wiłkomirska (prywatnie w Warszawie), K. Danczowska, T. Głąbówna, J. Kaliszewska, K. Teutsch, W. Kwaśny, J. Tawroszewicz oraz altowiolista J. Kosmala.

Umińska była obok I. Dubiskiej i T. Wrońskiego jednym z filarów wiolinistyki polskiej XX wieku jako wykonawca, pedagog i edytor. Od pierwszych występów w Warszawie cieszyła się uznaniem krytyki. Chwalono „grę bez cienia pozy” i ujmującą prostotę wykonania, wypływającą z jej usposobienia (Sz. Waljewski, „ABC” z 31 III 1933), podziwiano „wielki ton, czystość techniki, żywość i szlachetność gry” (K. Stromenger po wykonaniu koncertu skrzypcowego W.A. Mozarta i Poème na skrzypce i orkiestrę E. Chaussona, „Gazeta Polska” z 2 XII 1934). Od koncertu kompozytorskiego K. Szymanowskiego w Zakopanem (18 VI 1930) brała udział niemal we wszystkich kolejnych przedsięwzięciach tego rodzaju, wykonując I i II Koncert skrzypcowy oraz wszystkie utwory Szymanowskiego na skrzypce i fortepian, najczęściej z towarzyszeniem kompozytora. Była też wieloletnim propagatorem innych współczesnych kompozytorów polskich jako prymariusz kwartetów smyczkowych w Warszawie i Krakowie (prawykonanie młodzieńczego Kwartetu K. Meyera, 1961) oraz solistka koncertów symfonicznych i kameralnych, dokonała m.in. prawykonania Sonaty R. Palestra na 2 skrzypiec i fortepian (z I. Dubiską i J. Ekierem, Warszawa 1940), Suity G. Bacewicz na 2 skrzypiec (z I. Dubiską, Warszawa 1943), Koncertu skrzypcowego Palestra (Londyn i Kraków 1946), Recitativo e arioso W. Lutosławskiego z J. Szamotulską przy fortepianie (Kraków 1952). Jako edytor zasłużyła się poszerzeniem repertuaru skrzypcowego o ponad 100 utworów opracowanych dla PWM, w tym wszystkich utworów skrzypcowych Szymanowskiego. Umińska zasiadała w jury wielu międzynarodowych konkursów skrzypcowych – im. J. Kubelíka w Pradze (1949), im. Królowej Elżbiety Belgijskiej w Brukseli (od 1951), im. H. Wieniawskiego w Poznaniu (1952–72), w Budapeszcie, Genui, Helsinkach, Lizbonie i Moskwie (konkurs im. P. Czajkowskiego 1978). Nawiązując do tradycji współinicjowania przez Umińską konkursów gry na instrumentach smyczkowych w kraju, jak też dla uczczenia jej zasług, uczniowie Umińskiej powołali w 2005 do życia w Ogólnopolski Konkurs Młodych Skrzypków im. Eugenii Umińskiej w Poznaniu.

Literatura: K. Wiłkomirski Wspomnienia, Kraków 1971.

Prace i artykuły

Prace:

Studium gam i pasaży, I cz., Kraków 1968, 102008

Album miniatur na skrzypce i fortepian (wybór i opracowanie), Kraków 1971

Etiudy na skrzypce w dwu- i wielodźwiękach (wybór i opracowanie) Kraków 1978

opracowanie i redakcja partii skrzypcowej w koncertach J.S. Bacha, A. Vivaldiego, W.A. Mozarta, K. Ditters von Dittersdorfa, L. Spohra, H. Wieniawskiego, K. Szymanowskiego, A. Szałowskiego

opracowanie i redakcja utworów na skrzypce i fortepian J.Ph. Rameau, F.M. Veraciniego, G.Ph. Telemanna, F. Schuberta, R. Kreutzera, N. Paganiniego, H. Vieuxtemps, F. Liszta (Romance oubliée), P. Czajkowskiego, A. Dvořáka, P. Sarasatego, J. Hubaya, O. Ševčíka, S. Rachmaninowa, A. Głazunowa, B. Martinů oraz K. Kurpińskiego, H. Wieniawskiego (m.in. Etiudy–Kaprysy op. 10 i 19 z I. Dubiską), I. Lotta, J. Zarębskiego, A. Rutkowskiego, A. Zarzyckiego, I.J. Paderewskiego, K. Szymanowskiego, Z. Stojowskiego, A. Andrzejowskiego, M. Popławskiego i G. Bacewicz

Artykuły:

Konkurs im. Jana Kubelika, „Ruch Muzyczny” 1949 nr 11–12

Pamięci Grażyny Bacewicz, „Ruch Muzyczny” 1969 nr 13

wspomnienie o Szymanowskim, w: Karol Szymanowski we wspomnieniach, oprac. J.M. Smoter, Kraków 1974.