logotypes-ue_ENG

Turski, Zbigniew

Biogram i literatura

Turski Zbigniew, *16 X 1908 Warszawa (nie 21 VII 1908 Konstancin), †7 I 1979 Otwock, polski kompozytor i dyrygent. Studiował w Państwowym Konserwatorium Muzycznym w Warszawie kompozycję u P. Rytla (dyplom 1937) i dyrygenturę u W. Bierdiajewa. W latach 1936–39 był reżyserem muzycznym Polskiego Radia w Warszawie. Podczas okupacji niemieckiej przebywał w Warszawie. Od 1945 do 1946 był dyrektorem artystycznym i dyrygentem Filharmonii Bałtyckiej w Gdańsku; w latach 1948–49 wykładał w PWST w Warszawie, w 1959–60 pełnił funkcję prezesa ZKP, a w 1957–73 dyrektora muzycznego Teatru Współczesnego w Warszawie, z którym współpracował do końca życia jako autor muzyki do spektakli teatralnych. W 1948 otrzymał złoty medal na Olimpijskim Konkursie Sztuki i Literatury z okazji XIV Letnich Igrzysk Olimpijskich w Londynie za Symfonię „Olimpijską ”, w 1955 nagrodę MKiS oraz nagrodę II Festiwalu Muzyki Polskiej, w 1957 nagrodę ZKP „za całokształt wybitnej działalności kompozytorskiej”, w 1960 nagrodę Prezesa Rady Ministrów za twórczość dla dzieci i młodzieży, w 1968 nagrodę państwową II st. za twórczość kompozytorską, szczególnie w dziedzinie muzyki teatralnej, radiowej i filmowej. Większość kompozycji przedwojennych Turskiego spłonęła podczas powstania warszawskiego.

Drogę twórczą Turskiego w okresie powojennym zdeterminowały w dużej mierze okoliczności zewnętrzne. Przełomowym momentem okazała się konferencja kompozytorów i muzykologów w Łagowie Lubuskim (5–8 VIII 1949), gdzie jeden z najlepszych polskich utworów pierwszych lat powojennych, a z pewnością najlepszy w dorobku kompozytora – Symfonię „Olimpijską” – określono jako utwór „stanowczo niezgodny w swej treści z duchem naszej epoki” (W. Sokorski, „Ruch Muzyczny” 1949 nr 14), „jaskrawy przykład formalizmu” (A. Klon, jw.), a III część Symfonii jako „odstręczającą emocjonalnie” (W. Rudziński, jw.). Symfonia wyrasta z tradycji postromantycznej, lecz jej niebanalna i bogata treść muzyczna, skomplikowana siatka odniesień motywicznych, ciekawa kolorystyka (Larghetto), atonalna melodyka i harmonika pozbawiona całkowicie związków funkcyjnych wskazują zarówno na „wpływ impresjonizmu względnie szkoły Rimskiego-Korsakowa” (Z. Turski, jw.), jak też inspiracje płynące ze szkoły ekspresjonistyczno-dodekafonicznej. Z podobnych tradycji wyrasta I Koncert skrzypcowy, zdradzający wpływy Szymanowskiego. Wyrazem regresu jest natomiast Mała uwertura z 1955, w której ludowe melodie rzeszowskie zatraciły swój pierwotny koloryt w sztampowej instrumentach, i III Symfonia, nawiązująca do stylu symfoniki radzieckiej. Kompozytor nie zaniechał jednak poszukiwań nowych środków, zbliżając się w latach 60. do sonoryzmu (Tytania i osioł) w jego rozwiniętej postaci (operowanie klasterami, mobilami dźwiękowymi na równi ze strukturami punktualistycznymi). Uraz spowodowany krytyką II Symfonii rekompensował kompozytor bogatą twórczością w dziedzinie muzyki filmowej, teatralnej, radiowej i popularnej.

Literatura: B. Frydrychowicz Sinfonia da camera Z. Turskiego, Allegro de Voiron M. Spisaka, „Ruch Muzyczny” 1961 nr 21; K. Baculewski Polska twórczość kompozytorska 1945–84, Kraków 1987; J. Cegiełła Zbigniew Turski, wywiad z Turskim w: Szkice do autoportretu polskiej muzyki współczesnej, Kraków 1976; T. Marek Composer’s Workshop. Zbigniew Turski, „Polish Music” 1967 nr 3; J. Jarzynówna-Sobczak, B. Kanold Rozmowy o tańcu, Gdańsk 2003.

Kompozycje

Instrumentalne:

Suita symfoniczna, 1933 (?), zaginiona

I Symfonia, 1937 (?), zaginiona

II Symfonia „Olimpijska”, 1948, wyk. Londyn 23 IX 1948, wyd. Kraków 1967

III Symfonia, 1953, wyk. Warszawa 9 III 1956

Koncert fortepianowy, 1937, wyk. Warszawa 28 V 1937, zaginiony

Wariacje na fortepian i orkiestrę, 1937, zaginione

I Kwartet smyczkowy, 1941, zaginiony

Sinfonia da camera, 1947, wyk. Praga 9 X 1947

Mały koncert na fortepian i orkiestrę, po 1950

I Koncert skrzypcowy, 1951, wyk. Poznań 26 IX 1952, wyd. Kraków 1958

II Kwartet smyczkowy, 1951

Tango-serenada na fortepian, 1953, także w oprac. T. Kwiecińskiego na orkiestrę, wyd. Kraków 1954

Mała uwertura na orkiestrę, 1955, wyk. Warszawa 2411957, wyd. Kraków 1959

II Koncert skrzypcowy, 1963

fragm. symfonii Lemma ignigenum, 1976

Monochromy na orkiestrę

Szkice choreograficzne na orkiestrę, nieukończone

Wokalno-instrumentalne:

Psalm Dawida na głos, chór i orkiestrę, po 1930, zaginiony

Suita na tematy kurpiowskie na sopran, chór i orkiestrę, 1949

Smuga cienia na baryton i orkiestrę, sł. W. Broniewski, 1948

5 pieśni kaszubskich na chór, także w wersji na głos i fortepian oraz – na zamówienie PR – na chór i małą orkiestrę, 1949

2 kurpiowskie pieśni weselne na chór i małą orkiestrę, 1950

Ziemia, kantata, sł. E. Fiszer, 1952, na zamówienie Zespołu Domu Wojska Polskiego

Kantata o Wiśle, sł. W. Broniewski, 1953

Cień, kantata-nokturn na tenor, chór i perkusję, sł. H. Koniger, 1967, wyk. Wrocław 26 VIII 1967

Canti de nativitate Patriae na sopran, tenor, bas, chór i orkiestrę, sł. E. Bryll, 1969, wyk. Warszawa 8 V 1970

Regno Ejukori, tryptyk na bas i orkiestrę, sł. K. Mrozowski, 1974, wyk. Wrocław 2 IX 1974

Sceniczne:

Wernisaż, balet, libretto S.R. Dobrowolski, 1962

Rozmówki dla 5 recytatorów, mikroopera radiowa na sopran, chór i orkiestrę, libretto S. Grodzieńska, 1966, wyk. Warszawa 18 1 1967 TV

Tytania i osioł, balet, libretto A. Osiecka wg Snu nocy letniej W. Szekspira, 1966, wyk. fragm. symf. Warszawska Jesień 25 IX 1966, wyst. Gdańsk 20 V 1967

Ndege – Ptak, opowieść choreograficzna, libretto R. Lindenbergh, 1971, wyst. Warszawa 15 XII 1971

Biedermann i podpalacze, opera, libretto E. Axer wg M. Frischa, nieukończona

muzyka teatralna (sztuki wyst. w Teatrze Współczesnym w Warszawie):

Biedermann i podpalacze M. Frischa, reż. E. Axer i A. Łapicki, 1959

Kariera Artura Ui B. Brechta, reż. E. Axer, 1962

Król umiera, czyli ceremonie E. Ionesca, reż. J. Kreczmar, 1963

Dwa teatry J. Szaniawskiego, reż. Axer, 1968

Potęga ciemności L. Tołstoja, reż. Axer, 1971

Macbett E. lonesca, reż. Axer, 1972

Punkt przecięcia P. Claudela, reż. Kreczmar, 1973

Rzecz listopadowa E. Brylla, reż. Axer, 1975

muzyka do słuchowisk radiowych, filmów, popularna, piosenki dla dzieci