Chomiński Józef Michał, *24 VIII 1906 Ostrów (k. Przemyśla), †20 II 1994 Falenica (k. Warszawy), polski muzykolog. W 1926 ukończył kompozycję i dyrygenturę u A. Sołtysa w konserwatorium we Lwowie, w 1931 – studia muzykologiczne na Uniwersytecie Jana Kazimierza u A. Chybińskiego; w 1936 otrzymał stopień doktora na podstawie pracy Zagadnienia konstrukcyjne w pieśniach Edvarda Griega. Mając 25 lat, opublikował pierwszą rozprawę naukową. W latach 1937–39 pracował w Oddziale Muzycznym Biblioteki Narodowej oraz był bibliotekarzem w konserwatorium w Warszawie. W latach 1945–46 wykładał w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Poznaniu, w 1948 – sekretarz „Kwartalnika Muzycznego”. Po habilitacji w 1949 na UAM podjął pracę w Zakładzie Muzykologii (obecnie Instytut Muzykologii) UW, gdzie w 1951 został docentem, w 1954 – profesorem nadzwyczajnym, w 1960 – profesorem zwyczajnym; tamże od 1958 kierował Katedrą Historii Muzyki, prowadził wykłady z historii techniki kompozytorskiej (historia form muzycznych, historia harmonii i kontrapunktu, historia instrumentacji). W latach 1951–68 kierował także Zakładem Historii i Teorii Muzyki w nowo założonym Państwowym Instytucie Sztuki (od 1959 Instytut Sztuki PAN), wytyczając główne kierunki badawcze tej placówki; zainicjował wydania źródłowe «Monumenta Musicae in Polonia» oraz wydanie Słownika muzyków polskich, był redaktorem rocznika „Studia Muzykologiczne” i kwartalnika „Muzyka”, redaktorem prac zespołowych (zob. wykaz prac). Prowadził intensywną działalność dydaktyczną; był promotorem (realizowanych w różnych uczelniach oraz w Instytucie Sztuki PAN) prac doktorskich: L. Bielawskiego, M. Bristigera, Z. Chechlińskiej, A. Chodkowskiego, A. Czekanowskiej, E. Dziębowskiej, S. Jarocińskiego, W. Malinowskiego, J. Morawskiego, K. Morawskiej, I. Poniatowskiej, B. Schaeffera, J. Stęszewskiego, Z.M. Szweykowskiego i in. W 1954 został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, w 1964 otrzymał Nagrodę Państwową II stopnia, w 1976 nagrodę Związku Kompozytorów Polskich. Emerytowany od 1978, prowadził nadal intensywną działalność naukową. 70-lecie urodzin Chopina Instytut Muzykologii UW uczcił księgą pamiątkową (zob. lit.).
Chomiński należał do tych rzadko ówcześnie spotykanych naukowców, którzy dysponując rozległą wiedzą historyczną, mieli zdecydowanie określone pole badawcze: cała jego twórczość służy penetracji dzieła muzycznego jako rezultatu techniki kompozytorskiej. Koncentracja badawcza na takich zagadnieniach jak harmonika, polifonia, elementy muzyczne, forma i brzmienie wynika z świadomego dążenia do obiektywizacji wiedzy o muzyce. Najwcześniejsze prace Chomińskiego dotyczą problematyki tonalnej, harmonii i polifonii, rozpatrywanej z jednej strony na materiale muzyki z XIII i XIV w., z drugiej zaś – twórczości K. Szymanowskiego. Ukoronowaniem tego nurtu zainteresowań badawczych stała się książka Preludia Chopina, w której w oparciu o terminologię H. Erpfa dokonana została analiza harmoniczna tego cyklu, oraz dzieło bezprecedensowe w literaturze muzykologicznej – 3-tomowa Historia harmonii i kontrapunktu, w której autor daje obraz rozwoju polifonii i harmonii, a zarazem wzorzec postępowania analitycznego.
Krytyka dotychczasowych metod analitycznych (Riemann, Kurth, Mersmann) oraz rozważania nad elementami muzycznymi stały się dla Chomińskiego punktem wyjścia do ukształtowania własnej postawy metodologicznej i stworzenia oryginalnej koncepcji formy. Z wcześniejszych teorii Chomiński przejął jedynie tezę o ewoluowaniu formy i współdziałaniu elementów muzycznych, ale kwestionując tradycyjny, obiegowy podział na elementy pierwszo- i drugoplanowe, zwrócił uwagę na formotwórczą rolę agogiki, dynamiki, kolorystyki – wszystkie elementy muzyczne uznał za równouprawnione. Negując abstrakcyjne, normatywne metody analizy, położył nacisk na środki wykonawcze oraz uzależnioną od medium wykonawczego fakturę utworu; formę traktuje Chomiński jako niepowtarzalny, jednostkowy „wyraz logiki polegającej na ekonomicznej dyspozycji środków wyrazu” (Technika sonorystyczna…, 1961), jako rezultat „czynności porządkujących, nadających materiałowi dźwiękowemu określony kształt” (Formy muzyczne, t. 1, 1983). Podkreślanie jakości kolorystycznej wszystkich elementów muzycznych, całościowe ujmowanie dzieła muzycznego, zawsze w kontekście środków wykonawczych, wiązało się u Chomińskiego z poszukiwaniem istoty dzieła muzycznego, tj. realnego brzmienia, decydującego o realnym, niepowtarzalnym kształcie utworu i doprowadziło do sformułowania oryginalnej teorii faktury i formy muzycznej, tzw. sonorystyki. Teoria sonorystyczna zaprezentowana została przez Chomińskiego w odniesieniu do muzyki XX w. (artykuły z lat 1956–62, Muzyka Polski Ludowej), a także na przykładzie twórczości Beethovena (1970). W centrum uwagi badawczej znalazła się struktura brzmieniowa analizowana metodą strukturalno-dialektyczną jako układ współzależnych relacji zachodzących między wszystkimi elementami dzieła muzycznego. Ewoluowanie metody analitycznej Chomińskiego odzwierciedlają liczne artykuły, a zwłaszcza monumentalna, niemająca odpowiednika we współczesnej literaturze muzykologicznej praca Formy muzyczne, w której autor, łącząc aspekt historyczny z teoretycznym oraz traktując procesualnie gatunki muzyczne, demonstruje nową, wyrastającą z założeń sonorystyki metodę analityczną (por. Formy muzyczne t. 1 1954 z t. 1 1983).
W muzykologii polskiej Chomiński odgrywa wyjątkową rolę. Jego rozważania teoretyczne, u podstaw których leżą przesłanki strukturalistyczne i fenomenologiczne, utwierdzają naukowy charakter dyscypliny muzykologicznej, działają inspirująco na poczynania młodszej generacji badaczy; są to stwierdzenia teoretyczne formułowane w oparciu o dogłębną penetrację materii dźwiękowej konkretnego utworu. Prace naukowe Chomińskiego stanowią podstawową literaturę w kształceniu muzykologów, ale nawet książki o charakterze podręcznikowym mają przede wszystkim walor metodologiczny, odkrywają nowe pola badawcze. Muzykę polską (Chopin, Studia nad twórczością K. Szymanowskiego, Muzyka Polski Ludowej, liczne artykuły) Chomiński traktuje zawsze w kontekście muzyki europejskiej. Działając przez wiele lat w Uniwersytecie Warszawskim, Instytucie Sztuki PAN, Towarzystwie im. Fryderyka Chopina, Chomiński wytyczał kierunki badawcze, kreślił prognozy rozwoju muzykologii, wykształcił wielu aktualnie czynnych muzykologów; każda jego praca wnosi istotny wkład w rozwój nauki i twórczy ferment intelektualny.
Literatura M. Tomaszewski, wstęp w: Józef Michał Chomiński. Studia nad twórczością K. Szymanowskiego, Kraków 1969; E. Dziębowska Koncepcja realnego kształtu dzieła muzycznego, „Muzyka” 1979 nr 4; A. Czekanowska, I. Poniatowska Profesor dr Józef Michał Chomiński, w: Dzieło muzyczne. Teoria, historia, interpretacja, ks. pam. Józefa Michała Chomińskiego, red. I. Poniatowska i in., Kraków 1984 (zawiera pełny wykaz prac Chomińskiego).
Prace
Technika imitacyjna XIII i XIV wieku, „Kwartalnik Muzyczny” nr 19/20 (praca magisterska)
Studium o organum quadruplum „Sederunt”, Perotina, „Polski Rocznik Muzykologiczny” 1935
Studia nad twórczością Karola Szymanowskiego, cz. 1: Problem tonalny w „Słopiewniach”, „Polski Rocznik Muzykologiczny” 1936, cz. 2. Zagadnienia konstrukcyjne w sonatach fortepianowych, „Kwartalnik Muzyczny” 1948 nr 21/22 i 23, cz. 3: Chóralne „Pieśni kurpiowskie”, „Kwartalnik Muzyczny” 1948 nr 24 (rozprawa habilitacyjna)
Fortepianowa twórczość Karola Szymanowskiego, „Muzyka Polska” 1936 nr 5
Karol Szymanowski a Strawiński i Schönberg, „Muzyka Polska” 1937 nr 5
Ewolucja harmoniki współczesnej, „Muzyka Polska”1937 nr 7
Melodyka Karola Szymanowskiego w świetle przemian tonalnych, „Muzyka Polska” 1938 nr 7/8
Problem formy w okresie wielkich przemian, „Muzyka Polska” 1938 nr 12
Kilka uwag o instrumentacji wieku XIX i XX, „Muzyka Polska” 1939 nr 4
Msza G-dur Francisa Poulenca, „Muzyka Polska” 1939 nr 6/7
Metodyka nauczania form muzycznych w średnich szkołach muzycznych, Kraków 1946
Problemy harmoniki współczesnej, „Ruch Muzyczny” 1948 nr 9, 10
Problem organizacji studiów muzykologicznych, „Kwartalnik Muzyczny” 1949 nr 25
Preludia Chopina, «Analizy i objaśnienia dzieł wszystkich Fryderyka Chopina», red. A. Chybiński, Kraków 1950
Z zagadnień analizy formalnej, w: księga pamiątkowa Adolfa Chybińskiego, Kraków 1950
Rola tradycji w muzyce współczesnej, «Materiały do Studiów i Dyskusji» 1950 z. specjalny, 1951 nr 5
„Dwa miasta” – kantata Jana Krenza, „Muzyka” 1951 nr 3/4
Zagadnienie folkloru w twórczości kompozytorów polskich, z Z. Lissą, „Muzyka” 1951 nr 5/6
Muzyka polskiego Odrodzenia, z Z. Lissą, Warszawa 1953, 21954; przedr. poprawiony „Studia Muzykologiczne” t. 3, Kraków 1954; wyd. ros. Muzyka polskogo wozdrożdienija, w: Izbrannyje statji polskich muzykowiedow, t. 2, Moskwa 1959
Elementy muzyczne jako przedmiot rozważań analitycznych, „Studia Muzykologiczne” t. 1, 1953
Adolf Chybiński, „Muzyka” 1953 nr 3/4
Formy muzyczne, t. 1, Kraków 1954, t. 2, Kraków 1956 (oba tomy dotyczą muzyki instrumentalnej), t. 3–5 z K. Wilkowską-Chomińską, t. 3: Pieśń, Kraków 1974, t. 4: Opera i dramat, Kraków 1978, t. 5: Wielkie formy wokalne, Kraków 1984; wyd. nowe zmienione Formy muzyczne, z K. Wilkowską-Chomińską, t. 1: Teoria formy. Małe formy instrumentalne, Kraków 1983 (w tym P.K. Chomiński Urządzenia elektroakustyczne i elektroniczne), t. 2: Wielkie formy instrumentalne, Kraków 1987
Problem kantaty w polskiej muzyce współczesnej, „Muzyka” 1954 nr 5/6
W sprawie studiów muzykologicznych, z Z. Lissą, „Muzyka” 1955 nr 3/4
Problematyka badań nad muzyką nowoczesną i współczesną, «Materiały do Studiów i Dyskusji» VI, 1955 nr 3/4
Koncert na orkiestrę smyczkową Grażyny Bacewicz, „Muzyka” 1955 nr 5/6, także „Studia Muzykologiczne” t. 5, 1956
Mistrzostwo kompozytorskie Chopina, w: Materiały dyskusyjne Komisji Naukowej Obchodu Roku Mickiewicza, PAN Sekcja Historii Sztuki, Warszawa 1955; tłum. fr. La maîtrise de Chopin compositeur, „Annales Chopin” II, 1957
Kujawiak-Ballada Stanisława Wiechowicza, „Studia Muzykologiczne” t. 5, 1956
Problem dodekafonii (na marginesie pracy Josefa Rufera „Die Komposition mit zwölf Tönen”. 1952), „Muzyka” 1956 nr 1; tłum. czes. w wersji skróconej Problém dodekafonismu, „Hudební Rozhledy” 1957 nr 6
Charakter rozwoju harmoniki w średniowieczu i w okresie renesansu, „Muzyka” 1956 nr 2; tłum. niem. Der Entwicklungscharakter der Harmonik im Mittelalter und in der Renaissance, w: księga Kongresu Mozartowskiego, Wiedeń 1956, wyd. Graz 1958
Z zagadnień techniki kompozytorskiej XX wieku, „Muzyka” 1956 nr 3
Nauka harmonii a nowa technika dźwiękowa „Muzyka” 1957 nr 2, „Ruch Muzyczny” 1957 nr 6
Kantata, w: Kultura muzyczna Polski Ludowej 1944–1955, red. J.M. Chomiński i Z. Lissa, Kraków 1957
Miniatura instrumentalna, sonata fortepianowa, literatura dziecięca i literatura wokalno-instrumentalna, w: Kultura muzyczna Polski Ludowej 1944–1955, red. J.M. Chomiński i Z. Lissa, Kraków 1957
rozdziały o muzyce XII–XVI wieku w: Historia muzyki powszechnej, t. 1, z Z. Lissą, Kraków 1957
Historia harmonii i kontrapunktu, t. 1: Wielogłosowość pierwotna, epoka organum, polifonia średniowiecza, Kraków 1958, t. 2: Okres renesansu, Kraków 1962, t. 3 (do XX w. włącznie) Kraków 1990
Charakter okresu renesansu, w: Dzieje polskiej kultury muzycznej, t. 1: Kultura staropolska, red. Z.M. Szweykowski, Kraków 1958
Muzyka nowoczesna, w: J. Reiss Mała historia muzyki, wyd. nowe uzupełnione Kraków 31958, 51979
O egzystencji funkcji harmonicznych wyższego rzędu, „Muzyka” 1958 nr 1/2
Struktura motywiczna etiud Chopina jako problem wykonawczy, „Muzyka” 1958 nr 3, 4; tłum. fr. Structure à motifs des Études de Chopin en tant que problème d’exécution, „Annales Chopin” IV, 1959
Kolorystyka dźwiękowa Skriabina, „Muzyka” 1959 nr 2
Koordynanty trytonowe i półtonowe w akordyce Skriabina, „Muzyka” 1959 nr 2
Harmonika a faktura fortepianowa Chopina, „Muzyka” 1959 nr 4
Sonaty Chopina 1960; wyd. zmienione 1. wersji z „Studia Muzykologiczne” t. 2–4, 1953–55
Z zagadnień ewolucji stylu Chopina, „Muzyka” 1960 nr 3; tłum. niem. Die Evolution des Chopinschen Stils, w: The Book of the First International Musicological Congress devoted to the Works of Fryderyk Chopin 16th–22nd February 1960, Warszawa 1963, także Die Entwicklungsprobleme des Chopinschen Stils, księga pamiątkowa H. Besselera, Lipsk 1961
Z zagadnień faktury fortepianowej Chopina, w: F.F. Chopin, red. Z. Lissa, Warszawa 1960
Ze studiów nad impresjonizmem Karola Szymanowskiego, w: Z życia i twórczości Karola Szymanowskiego, red. J.M. Chomiński, Kraków 1960
Radziecka muzykologia, „Muzyka” 1960 nr 4
Technika sonorystyczna jako przedmiot systematycznego szkolenia, „Muzyka” 1961 nr 3
Główne problemy techniki dźwiękowej Liszta, „Muzyka” 1961 nr 4; tłum. niem. Einige Probleme der Klangtechnik von Liszt, «Studia Musicologica Academiae Scientiarum Hungaricae» t. 5, Budapeszt 1963
Szymanowski a tonalna organizacja materiału dźwiękowego, „Muzyka” 1962 nr 3
Z zagadnień faktury instrumentalnej Sergiusza Prokofiewa, w: O twórczości Sergiusza Prokofiewa, praca zbiorowa, Kraków 1962
Skrjabin i Szymanowskij, w: Russko-polskije muzykalnyje swiazi, red. I. Bełza, Moskwa 1963
Wagner a muzyka współczesna, „Ruch Muzyczny” 1963 nr 10
Szymanowski a muzyka europejska XX wieku, w: Karol Szymanowski. Księga sesji naukowej 1962, red. Z. Lissa, Warszawa 1964
The Middle Ages, w: Polish Music, red. S. Jarociński, Warszawa 1965
Die Beziehungen der polnischen Musik zu Westeuropa vom 15. bis 17. Jahrhundert, Musica Antiqua Europae Orientalis, festiwal. Acta Scientifica I, Warszawa 1966
La technique polychorale vénitienne en Pologne, w: Venezia e la Polonia, Wenecja 1966
Aram Chaczaturian – synteza tradycji europejskich i elementów orientalnych, „Muzyka” 1967 nr 3
Dziedzictwo romantyzmu – muzyka, w: Romantyzm, «Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki», Warszawa 1963, wyd. Warszawa 1967
24 preludia i fugi op. 87 Dmitrija Szostakowicza. Struktura tematów a tradycje narodowe, w: Polsko-rosyjskie miscellanea muzyczne, red. Z. Lissa, Kraków 1967
Kilka uwag o interpretacji dawnych utworów, w: księdze pamiątkowej H. Feichta, red. Z. Lissa, Kraków 1967
Hieronim Feicht (1894–1967), „Muzyka” 1967 nr 1
Muzyka Polski Ludowej, Warszawa 1968
Muzyka polska po 1956 roku, w: Polska współczesna kultura muzyczna 1944–1964, red. E. Dziębowska, Kraków 1968
Romantyzm. Modernizm, w: Muzyka polska. Informator, red. S. Śledziński, Kraków 1968
Studia nad twórczością Karola Szymanowskiego, Kraków 1969 (zbiór rozpraw)
Beethoven (1770–1970), „Muzyka” 1970 nr 4
Elementy ekspresjonizmu i surrealizmu w operze i dramacie muzycznym, z K. Wilkowską-Chomińską, „Muzyka” 1971 nr 4
Przemiany techniki kompozytorskiej w trzydziestoleciu PRL, „Muzyka” 1975 nr 3
Teoria muzyki a reorganizacja studiów muzykologicznych, w: Z zagadnień muzykologii współczesnej. Materiały sesji naukowej, zorganizowanej z okazji XXV-lecia Instytutu Muzykologii UW, red. A. Neuer, Warszawa 1978
Der Anteil der polnischen Komponisten in der Entwicklung der zeitgenössischen europäischen Musik, w: Der Einfluss der slawischen Musik in der Entwicklung der europäischen Musikkultur, w: księdze kongresu Brno 1968
Chopin 1978, wyd. niem. Lipsk 1980
Interpretacja naukowa i artystyczna dzieła muzycznego, „Ruch Muzyczny” 1980 nr 5
redakcja:
„Studia Muzykologiczne”, 5 tomów, Instytut Sztuki PAN, 1953–56
„Muzyka”, kwartalnik poświęcony teorii i historii muzyki, Instytut Sztuki PAN, 1956–71
„Rocznik Chopinowski” oraz „Annales Chopin”, Towarzystwo im. Fryderyka Chopina, 1956–69
Historia muzyki powszechnej, t. 1: Do renesansu włącznie, z Z. Lissą, Kraków 1957, t. 2: Barok, klasycyzm, Kraków 1956
Kultura muzyczna Polski Ludowej 1944–1955, z Z. Lissą, Kraków 1957
Z życia i twórczości Karola Szymanowskiego. Studia i materiały, praca zbiorowa, Kraków 1960
Słownik muzyków polskich, 2 tomy, Kraków 1964, 1967
«Monumenta Musicae in Polonia», Kraków 1964–
wydania:
Muzyka polskiego Odrodzenia, z Z. Lissą, Kraków 1953 (wybór utworów z XVI i początków XVII w.); wyd. ang. poszerzone Music of Polish Renaissance 1955
Georg Philipp Telemann Suita polska na klawesyn, Kraków 1963
Formy muzyczne, z K. Wilkowską-Chomińską, t. 2: Wielkie formy instrumentalne, Kraków 1987
Historia harmonii i kontrapunktu, t. 3: Od XVII do XX wieku, Kraków 1990
Katalog dzieł F. Chopina, z T.D. Turło, Kraków 1990
Historia muzyki polskiej, z K. Wilkowską-Chomińską, 2 części, Kraków 1995
Historia muzyki, z K. Wilkowską-Chomińską, 2 części, Kraków 2000
Beethoven 1770–1970, „Muzyka” 1970 nr 4, tłum. ang. J. Zawadzki, „Polish Musicological Studies” t. 2, red. Z. Chechlińska i J. Stęszewski, Kraków 1986
Forma, Harmonia, Melodia, Faktura, Kontrapunkt, Polifonia, Sonologia, w: Mała encyklopedia muzyki, red. S. Śledziński i A. Chodkowski, Warszawa 31981, przedr. w: Encyklopedia muzyki, red. A. Chodkowski, Warszawa 1995
