logotypes-ue_ENG

Wajnberg, Mieczysław

Biogram i literatura

Wajnberg, Weinberg, Mieczysław, Moisiej Samuiłowicz, *8 XII 1919 Warszawa, †26 II 1996 Moskwa, rosyjski kompozytor polsko-żydowskiego pochodzenia. W latach 1931–39 studiował grę na fortepianie u J. Tarczyńskiego w konserwatorium w Warszawie, we IX 1939 wyjechał z Polski. W latach 1939–41 studiował kompozycję w konserwatorium w Mińsku u W. Zołotariowa, następnie przebywał w Taszkiencie, a od 1943 do końca życia mieszkał w Moskwie. W 1953 był więziony z powodów politycznych, uwolniony za wstawiennictwem D. Szostakowicza, z którym łączyła go bliska przyjaźń. W latach 60. zdobył wysoką pozycję w środowisku muzycznym jako jeden z czołowych symfoników ZSRR, głównie dzięki współpracy ze znakomitymi wykonawcami (E. Gilefs, M. Grinberg, M. Rostropowicz) i dyrygentami (A. Gauk, K. Sanderling).

Trzon twórczości Wajnberga stanowią symfonie, świadczące o solidnych podstawach warsztatowych kompozytora oraz o pewnej stałości języka muzycznego, wykazującego sporą zbieżność z neoklasycyzmem, lecz traktowanym w sposób specyficzny dla szkoły rosyjskiej. W muzyce instrumentalnej kompozytor posługiwał się najczęściej techniką pracy tematycznej, chętnie wykorzystywał obiegowe modele formalne (allegro sonatowe, forma ABA), w harmonice nie wykraczał poza rozszerzoną tonalność, niekiedy wzbogacaną elementami modalnymi, zawsze jednak traktował zastane wzorce w sposób osobisty i kunsztowny. Do charakterystycznych cech języka muzycznego Wajnberga należą szerokie plany melodyczne i spory ładunek liryzmu w wolnych ustępach. W szybkich ogniwach pojawia się często motoryka, ostinato, wyrafinowane pomysły instrumentacyjne, rozmach, obok lekkości, beztroski także i drapieżność oraz mahlerowski monumentalizm, patos.

W utworach kameralnych na pierwszy plan wysuwa się charakterystyczna dla neoklasycyzmu tendencja do stosowania uporządkowanych modeli formalnych. Rytmika i harmonika oraz duża część środków motywicznych w muzyce Wajnberga pozostają pod bardzo silnym wpływem estetyki D. Szostakowicza (co Wajnberg otwarcie deklarował), o czym świadczą powtarzane motywy małej sekundy, skłonność do ostinatowych rytmów, w pionach częste kwarty i sekundy wielkie, rozwiązywanie składników akordów ruchem półtonu, w instrumentacji wyraźna funkcjonalizacja sekcji orkiestrowej oraz wyraziste efekty brzmieniowe, szczególnie w kulminacjach (częste unisono tutti). Część rozwiązań Wajnberga antycypuje jednak pomysły Szostakowicza (np. VIII Symfonia Wajnberga wyprzedza zabiegi chóralne zawarte w poemacie Szostakowicza Stracenie Stiepana Riazina z 1964), jak gdyby obaj twórcy inspirowali się nawzajem, za czym może przemawiać dość spora zażyłość między nimi. Sposoby kształtowania linii melodycznych oraz specyficzny typ polifonii, jakie stosował Wajnberg, zdradzają ponadto wpływy S. Prokofiewa (oryginalne linie melodyczne), B. Bartóka (priorytetowe znaczenie kwart i emancypacja dysonansów, przesuwanie akcentów rytmicznych) i P. Hindemitha (środki neobarokowe), są one jednak silnie przetworzone. Większość dzieł Wajnberga posiada warstwę programową, niekiedy o autobiograficznym zabarwieniu, na co wskazują liczne aluzje do folkloru diaspory żydowskiej w Europie oraz do jej historii. Szczególnie mocno uzewnętrzniają się one w operach i utworach z tekstem (utwory chóralne, VIII, IX i XVIII Symfonia oraz opera Pasażerka).

Literatura: L. Nikitina Simfonii M. Wajnberga, Moskwa 1972; M. Wajnberg Czestnost’, prawdiwost’ połnaja otdacza, „Sowietskaja Muzyka” 1988 nr 9.

Kompozycje

Instrumentalne:

2 pjesy na fortepian, 1933

3 pjesy na skrzypce i fortepian, 1934

Berceuse na fortepian, 1935

I Kwartet smyczkowy, 1937, zrewid. 1985

II Kwartet smyczkowy, 1940

Sonata na fortepian, 1940

Simfoniczeskaja poema, 1941

I Symfonia, 1942

Arija na kwartet smyczkowy, 1942

Sonata na fortepian,

Capriccio na skrzypce i fortepian, 1943

Sonata na skrzypce i fortepian, 1943

III Kwartet smyczkowy, 1944

Kwintet fortepianowy, 1944

Sonata na skrzypce i fortepian, 1944

3 zeszyty dziecięce na fortepian, 1944–45

Suita na orkiestrę, 1945

II Symfonia na orkiestrę smyczkową, 1946

Sonata na fortepian, 1946

Obrazki świąteczne na orkiestrę, 1947

I Simfonietta, 1948

Concertino na skrzypce z orkiestrą smyczkową, 1948

Koncertnaja uwertiura, 1948

Koncert wiolonczelowy, 1948

III Symfonia, 1949

IV Kwartet smyczkowy, 1945

V Kwartet smyczkowy, 1945

Sonata na wiolonczelę i fortepian, 1945

Sonata na klarnet i fortepian, 1945

Trio fortepianowe, 1945

VI Kwartet smyczkowy, 1946

21 logkije pjesy na fortepian, 1946

5 pjes na flet i fortepian, 1947

Sonata na skrzypce i fortepian, 1947

Sonata na skrzypce i fortepian, 1947

Mołdawskaja rapsodija na skrzypce i orkiestrę, 1949

Rapsodija na mołdawskije tiemy na orkiestrę, 1949

Sonatina na skrzypce i fortepian, 1949

Improwizacyja na kwartet smyczkowy, 1950

Polskije napiewy na orkiestrę, 1950

3 suity, 1950–51

Simfoniczeskije pieśni, 1951

Sonatina na fortepian, 1951

Sierienada na orkiestrę, 1952

Fantazija na wiolonczelę i orkiestrę, 1953

Sonata na skrzypce i fortepian, 1953

Partita na fortepian, 1954

Sonata na fortepian, 1955

Sonata na fortepian, 1956

IV Symfonia, 1957

VII Kwartet smyczkowy, 1957

Rasswiet, poemat symfoniczny, 1957

VIII Kwartet smyczkowy, 1959

Sonata na wiolonczelę i fortepian, 1959

Sonata na 2 skrzypiec, 1959

II Simfonietta, 1960

Koncert skrzypcowy, 1960

Sonata na fortepian, 1960

Sonata na wiolonczelę, 1960

Koncert na flet z orkiestrą smyczkową, 1961

V Symfonia, 1962

VI Symfonia na chór chłopięcy i orkiestrę, sł. S. Gałkin, L. Kwitko i M. Łukonin, 1963

IX Kwartet smyczkowy, 1963

VII Symfonia na klawesyn i orkiestrę smyczkową, 1964

VIII Symfonia „Cwiety Polszy” na tenor, chór i orkiestrę, sł. J. Tuwim, tłum. ros. M. Pawłowa, 1964

X Kwartet smyczkowy, 1964

Sonata na wiolonczelę, 1964

Sonata na skrzypce, 1964

XI Kwartet smyczkowy, 1966

IX Symfonia „Ucelewszije stroki” dla recytatora, na chór i orkiestrę, sł. W. Broniewski i J. Tuwim, 1940–67

Koncert na trąbkę, 1967

Sonata na skrzypce, 1967

X Symfonia na orkiestrę kameralną, 1968

24 prieludii na wiolonczelę, 1968

XI Symfonia „Torżestwiennaja simfonija” na chór i orkiestrę, sł. D. Biedny, A. Bogdanów, M. Gorki i P. Edijet, 1969

XII Kwartet smyczkowy, 1970

Koncert na karnet z orkiestrą smyczkową, 1970

Sonata na wiolonczelę, 1971

Sonata na altówkę, 1971

Sonata na kontrabas, 1971

Sonata na wiolonczelę, 1975

XII Symfonia, pamięci D. Szostakowicza, 1976

XIII Symfonia, 1976

XIII Kwartet smyczkowy, 1977

XIV Symfonia, 1977

XV Symfonia „Ja wieriu w etu ziemlu!” na sopran, baryton, chór żeński i orkiestrę, sł. M. Dudin, 1977

XIV Kwartet smyczkowy, 1978

Sonata na altówkę, 1978

Sonata na skrzypce, 1979

XV Kwartet smyczkowy, 1980

XVI Symfonia, 1981

XVI Kwartet smyczkowy, 1981

Sonata na altówkę, 1982

Sonata na altówkę, 1983

XVII Symfonia „Pamiat’”, 1984

XVIII Symfonia „Wojna żestocze nietu słowa” na chór i orkiestrę, sł. S. Orłów i A. Twardowski, 1984

XIX Symfonia „Swietłyj maj”, 1985

Flagi pokoju, poemat symfoniczny, 1985

XVII Kwartet smyczkowy, 1986

I Symfonia kameralna, 1987

II Symfonia kameralna, 1987

Koncert na flet z orkiestrą smyczkową, 1987

XX Symfonia, 1988

III Symfonia kameralna, 1990

XXI Symfonia, 1991

XXII „Kadisz” Symfonia, 1992

IV Symfonia kameralna, 1992

Wokalno-instrumentalne:

W kraju rodnom na alt, chór chłopięcy i orkiestrę, 1952

Dniewnik lubwi na tenor, chór chłopięcy i orkiestrę kameralną, sł. S. Wygocki, 1965

Piotr Płaksin na alt, tenor i orkiestrę kameralną, sł. J. Tuwim, 1965

Hirosimskije piatistiszije na chór i orkiestrę, sł. M. Fukagawa, 1966

Requiem na sopran, chór dziecięcy, chór mieszany i orkiestrę, sł. M. Dudin, M. Fukagawa, F. García Lorca, D. Kiedrin, S. Teasdale i A. Twardowski, 1967

Triptich na bas i orkiestrę, sł. L. Staff, 1968

Pokój dla ludzi na chór i orkiestrę, sł. S. Marszak, 1988

pieśni na głos i fortepian

Sceniczne:

opery:

Passażirka, libretto J. Łukin i A. Miedwiediew wg Z. Posmysz, 1968, wyst. Moskwa 2006

Madonna i sołdat, libretto A. Miedwiediew, 1970

Lubow’ d’Artanjana, libretto J. Galpierina wg A. Dumasa ojca, 1972

Pozdrawiajem!, libretto kompozytor wg Szolema Alejchema, 1975, wyst. Moskwa 1983

Lady Magnesia, libretto kompozytor wg G.B. Shawa, 1975

Portriet, libretto A. Miedwiediew wg N. Gogola, 1980, wyst. Brno 1983

Idiot, libretto A. Miedwiediew wg F. Dostojewskiego, 1986, wyst. Moskwa 1991

operetki:

Kariera Klaretki, libretto J. Lewik, 1942

Zołotoje płat’je, libretto J. Annienkow i J. Galpierina, 1980

balety:

Zołotoj kluczik, libretto A. Gajamow wg A. Tołstoja, 1955, wyst. Moskwa 1962

Biełaja chrizantiema, libretto I. Romanowicz i A. Rumniew, 1958

***

muzyka teatralna i filmowa