Swieten [swʹi:ten] Gottfried Bernhard van, *29 X 1733 Lejda, †29 III 1803 Wiedeń, austriacki mecenas muzyki i dyplomata niderlandzkiego pochodzenia, baron. W 1745 wraz z ojcem Gerhardem van Swieten, lekarzem cesarzowej Marii Teresy, przybył do Wiednia i do 1752 kształcił się w Ritterakademie Theresianum, prowadzonej przez jezuitów szkole dla dzieci arystokracji. W 1755 rozpoczął karierę dyplomatyczną: w latach 1755–57 przebywał w Brukseli, w latach 1760–63 w Paryżu, w latach 1763–64 w Warszawie, w 1769 w Anglii, w latach 1770–77 w Berlinie, gdzie jako ambasador na dworze króla Prus Fryderyka II Wielkiego pilnował m.in. interesów Austrii podczas pertraktacji dotyczących pierwszego rozbioru Polski. Pełnione funkcje sprzyjały jego zainteresowaniom muzycznym, zaczął nawiązywać kontakty z wybitnymi kompozytorami i gromadzić zbiory muzyczne. Podczas pobytu w Anglii zafascynowała go twórczość G.F. Händla, nabył partytury kilku jego oratoriów. Przebywając w Prusach poznał twórczość J.S. Bacha i odwiedził w Hamburgu jego syna, Carla Philippa Emanuela; przywiózł do Wiednia wiele rękopisów i kopii utworów tych obu kompozytorów (m.in. kopię Das wohltemperierte Klavier J.S. Bacha). W latach 1777–1803 Swieten był prefektem (dyrektorem) Kaiserliche Hofbibliothek w Wiedniu, ponadto w latach 1781–91 przewodniczącym dworskiej komisji edukacji i cenzury. W 1786 założył Gesellschaft der Associierten Kavaliere, towarzystwo skupiające arystokratycznych miłośników muzyki, którzy propagowali twórczość Bacha i Händla oraz wspierali finansowo J. Haydna w trakcie pracy nad oratoriami. W dworskiej bibliotece Swieten organizował niedzielne poranki muzyczne; namówił W.A. Mozarta, by przeinstrumentował niektóre oratoria Händla oraz opracował kilka fug Bacha na trio smyczkowe lub kwartet. Współpracował blisko z Haydnem jako autor librett do jego oratoriów: Siedem ostatnich słów Chrystusa na krzyżu, Stworzenie świata, Pory roku; patronował także L. van Beethovenowi, który dedykował mu swoją I Symfonię.
W młodości Swieten próbował komponować; napisał 2 opery komiczne, 10 symfonii (znanych jest 7, z których 3 wydrukowano pod nazwiskiem Haydna), jednak nie osiągnął w tej dziedzinie sukcesów. W historii muzyki zapisał się jako mecenas, patronujący ówczesnym kompozytorom.
Literatura: E. Olleson Gottfried van Swieten. Patron of Haydn and Mozart, „Proceedings of the Royal Musical Association” LXXXIX, 1962/63; M. Stern Haydns „Schöpfung”. Geist und Herkunft des van Swietenschen Librettos, «Haydn-Studien» I, 1966; E. Olleson The Origin and Libretto of Haydns „Creation”, HaydnJahrbuch IV, 1968; „The Creation”and „The Seasons”. The Complete Authentic Sources for the Word-Books, wyd. H.Ch.R. Landon, Cardiff 1985.
