Stoltzer, Thomas (EN)

Stoltzer, Stolczer, Thomas, *4th quarter of the 15th century in Świdnica, †February/March 1526 Znojmo (Moravia), German composer, priest. Possibly the son of Clemens Stolcer, town clerk in Świdnica in 1468–99; he may have received his musical training from Heinrich Finck, or at least studied his works closely, as Stoltzer’s compositions contain around 20 clear borrowings from the master’s works written to the same texts. The earliest information about Stoltzer comes from a work published in 1518 by J. Vadian, who was active in Vienna, and who emphasizes his extraordinary musical memory; after listening to a piece two or three times, the musician was able to write it down accurately. In the years 1519–22, Stoltzer worked in Breslau at St. Elizabeth’s Church and occasionally substituted for priests at the cathedral. In January 1522, he was granted a four-week leave of absence and probably personally presented the royal couple in Buda with the psalm motet Beati omnes, composed for the wedding (January 13) of Louis II Jagiellon, King of Hungary and Bohemia, to Archduchess Maria. On 8 May 1522, Stoltzer was appointed magister capellae by Louis II and took up the position in the autumn, retaining the prebends he had obtained in Breslau. It is believed that he composed most of his works at court, where he had a large and very good chapel at his disposal. The last document from Stoltzer’s life is his letter to Prince Albrecht Hohenzollern, written in Hungary on 26 February 1526, to which a note was added in Königsberg in March of that year stating that the sender was dead. According to an elegy by J. Lang, a collaborator of Stoltzer, the composer died after falling through the ice on the Taja River.

Except for a one-voice work recorded anonymously around 1500–1502, all other sources of Stoltzer’s works date from approximately 1535 to 1560. At that time, there was a widespread trend in many German lands for copying and printing his compositions, despite the fact that by the end of this period they had become decidedly outdated; Wittenberg was the center of their dissemination, and one reason for the trend was inclusion of his works in the emerging Lutheran liturgy. Stoltzer continued the process of assimilating the Dutch style, initiated by Heinrich Finck, using techniques characteristic of Josquin des Prés. In the responsory Inter natos mulierum, considered an early work, he introduced complex mensural proportions of 2/5 and 2/7 in one voice (understood in a rather specific way), but in his other compositions – only proportio tripla or sesquialtera are used simultaneously in all voices. In the mass and the Divine Office sections, structures based on the cantus firmus predominate, which, due to ornamentation and rhythmic variation, usually stands out little from the polyphonic texture, although, for example, in the Requiem introit it is long-note (migrans). Compared to Finck’s analogous works, the mass sections and hymns are shorter and more often divided into sections by clear cadences. Imitation plays a significant role in them, but an even greater one in the Latin psalm motets, which are often extensively imitated (for example, both settings of Beatus vir, based on freely composed or borrowed material). Here, Stoltzer particularly often employed contrasts in vocal scoring – long “Josquin-style” dialogues between pairs of voices in Cum invocarem, or the pairing of two upper voices with three lower voices in all four sections of Benedicam Dominum, where only toward the end does the tutti (also 3+3 voices in magnificat) prevail. In both secular and religious songs, Stoltzer laid the foundations for German tenor song, which reached its peak in the work of L. Senfl and his most mature style is represented by the German psalms composed between 1524 and 1526, especially the monumental seven-part Erzürne dich nicht, completed shortly before his death, in which the subordination of compositional technique to the content and expression of the text is most fully manifested. If the Octo tonorum melodiae cycle, preserved in a single, late manuscript, is indeed the work of Stoltzer, it represents an exceptionally early sonic concretization of the tonal system that formed the basis of polyphony from the 1540s to 1600.

Literature: J. Vadianus Ioachimi Vadiani Helvetii, De poetica et carminis ratione, Vienna 1518; J. Lang Elegia Joannis Langi Silesii, Vienna 1539; R. Eitner Briefe von Thomas Stoltzer, Adrian Rauch und Sylvester Raid, “Monatshefte für Musikgeschichte” VIII, 1876; O. Kade Thomas Stoltzers Psalm: Noli aemulari, 6 vocum, “Monatshefte für Musikgeschichte” VIII, 1876; H.J. Moser Thomas Stoltzers Psalm “Noli aemulari”, “Zeitschrift für Musikwissenschaft” XIV, 1931/32; L. Hoffmann-Erbrecht Thomas Stoltzers Octo tonorum melodiae, “Archiv für Musikwissenschaft” XIV, 1957; Z. Falvy Thomas Stoltzers Anstellungsurkunde aus dem Jahre 1522, “Studia Musicologica Academiae Scientiarum Hungaricae” I, 1961; K.L. Hampe Über zwei deutsche Psalmen Thomas Stoltzers. Ein Auszug aus der Dissertation [Posen 1943] and L. Hoffmann-Erbrecht Thomas Stoltzer in Schlesien. Neue Beiträge zu seiner Biographie, “Musik des Ostens” I, 1962; L. Hoffmann-Erbrecht Thomas Stoltzer, Leben und Schaffen, «Die Musik im Alten und Neuen Europa» V, Kassel 1964; O. Wessely Beiträge zur Geschichte der Hofkapelle Lajos’ II. Jagello, Königs von Böhmen und Ungarn, in: Festschrift Bruno Stäblein zum 70. Geburtstag, ed. M. Ruhnke, Kassel 1967; W. Dehnhard Die deutsche Psalmmotette in der Reformationszeit, Wiesbaden 1971; L. Hoffmann-Erbrecht Stoltzeriana, “Die Musikforschung” XXVII, 1974; W. Eiders Ein handschriftlicher “Liber psalmorum ” aus der deutschen Überlieferung, in: Formen und Probleme der Überlieferung mehrstimmiger Musik im Zeitalter Josquins Desprez, ed. L. Finscher, Munich 1981; L. Hoffmann-Erbrecht Henricus Finck, musicus excellentissimus (1445–1527), Cologne 1982; L. Hoffmann-Erbrecht Stufen zur Rezeption des niederländischen Stils in der deutschen Musik der Dürerzeit, in: Florilegium musicologicum. Hellmut Federhofer zum 75. Geburtstag, ed. Ch.-H. Mahling, Tutzing 1988; L. Hoffmann-Erbrecht Zahlensymbolik in Thomas Stoltzers deutschen Psalmmotetten, “Jahrbuch für Schlesische Kirchengeschichte” LXII, 1988; H.M. Brown Hans Ott, Heinrich Finck and Thomas Stoltzer. Early Sixteenth-Century German Motets in Formschneider’s Anthologies of 1537 and 1538, G. Dietel Thomas Stoltzers “Octo tonorum melodiae”. Ein frühes Beispiel absoluter Musik, L. Hoffmann-Erbrecht Zahlensymbolik in frühen Kompositionen von Thomas Stoltzer, and B. Meier Thomae Stoltzeri “Octo tonorum melodiae” re-examinatae, in: Von Isaac bis Bach. Studien zur älteren deutschen Musikgeschichte Festschrift Martin Just zum 60. Geburtstag, ed. F. Heidlberger et al., Kassel 1991; A. Kolbuszewska Katalog zbiorów muzycznych legnickiej biblioteki księcia Jerzego Rudolfa “Bibliotheca Rudolphina”, Legnica 1992; W. Steude Deutsche Sprachvertonung durch Thomas Stoltzer Kompositorische, editorische, und aufführungspraktische Frage, in: Aneignung durch Verwandlung. Aufsätze zur deutschen Musik und Architektur des 16. und 17. Jahrhunderts, ed. W. Steude, Laaber 1998; G.J. Winkler Thomas Stoltzer – Ein “protestantischer” Komponist am ungarischen Königshof, in: Reformation und Gegenreformation im pannonischen Raum, eds. G. Reingrabner and G. Schlag, Eisenstadt 1999; G. McDonald Thomas Stoltzer in Schweidnitz: New Evidence, “Neues Musikwissenschaftliches Jahrbuch” XVI, 2008/9; M. Horyna and V. Maňas Two mid-16th-century manuscripts of polyphonic music from Brno, “Early Music” XL, 2012.

Prócz 1-głosowego utworu zapisanego jako anonimowy ok. 1500–02 wszystkie pozostałe przekazy dzieł Stoltzera pochodzą z lat ok. 1535–60. W tym czasie pojawiła się w wielu niemieckich krajach moda na kopiowanie i druk jego utworów, mimo że zwłaszcza pod koniec tego okresu stały się one już zdecydowanie staromodne; centrum rozprzestrzeniania była Wittenberga, a jedną z przyczyn włączanie dzieł do kształtującej się luterańskiej liturgii. Stoltzer kontynuował twórczo zapoczątkowany przez Heinricha Fincka proces asymilacji stylu niderlandzkiego, stosując zabiegi charakterystyczne dla Josquina des Prés. W responsorium Inter natos mulierum, uważanym za wczesne, wprowadził w jednym głosie skomplikowane proporcje menzuralne 2/5 i 2/7 (rozumiane zresztą dość specyficznie), jednak w innych utworach – tylko proportio tripla lub sesquialtera we wszystkich głosach naraz. W częściach mszalnych i z oficjum przeważają konstrukcje oparte na cantus firmus, który ze względu na zdobienia i rytmizację zwykle mało wyróżnia się z polifonicznej tkanki, choć m.in. w introicie Requiem jest długonutowy (migrans). W stosunku do analogicznych utworów Fincka części mszalne i hymny są mniejsze i częściej dzielone wyraźnymi kadencjami na odcinki. Imitacja odgrywa w nich znaczną rolę, ale większą w łacińskich motetach psalmowych, które bywają przeimitowane (np. oba opracowania Beatus vir, oparte na materiale swobodnym lub zapożyczonym). Tu stosował Stoltzer szczególnie często kontrast obsady – długie „josquinowskie” dialogi par głosów w Cum invocarem czy zestawianie 2 głosów górnych z 3 dolnymi we wszystkich 4 częściach Benedicam Dominum, gdzie dopiero pod koniec przeważa tutti (też 3+3 głosy w magnifikat). W pieśniach świeckich i religijnych dał Stoltzer podwaliny niemieckiej pieśni tenorowej, która osiągnęła apogeum w twórczości L. Senfla, a jego najdojrzalszy styl prezentują powstałe w latach 1524–26 psalmy niemieckie, a zwłaszcza monumentalny 7-częściowy Erzürne dich nicht, ukończony tuż przed śmiercią, w którym najpełniej przejawia się podporządkowanie techniki kompozytorskiej treści i wyrazowi tekstu. Jeżeli zachowany w jedynym, późnym rękopisie cykl Octo tonorum melodiae jest rzeczywiście dziełem Stoltzera, to stanowi on niezwykle wczesną konkretyzację dźwiękową systemu tonalnego, będącego podstawą polifonii lat 1540–1600.

Literatura: J. Vadianus Ioachimi Vadiani Helvetii, De poetica et carminis ratione, Wiedeń 1518; J. Lang Elegia Joannis Langi Silesii, Wiedeń 1539; R. Eitner Briefe von Thomas Stoltzer, Adrian Rauch und Sylvester Raid, „Monatshefte für Musikgeschichte” VIII, 1876; O. Kade Thomas Stoltzers Psalm: Noli aemulari, 6 vocum, „Monatshefte für Musikgeschichte” VIII, 1876; H.J. Moser Thomas Stoltzers Psalm „Noli aemulari”, „Zeitschrift für Musikwissenschaft” XIV, 1931/32; L. Hoffmann-Erbrecht Thomas Stoltzers Octo tonorum melodiae, „Archiv für Musikwissenschaft” XIV, 1957; Z. Falvy Thomas Stoltzers Anstellungsurkunde aus dem Jahre 1522, „Studia Musicologica Academiae Scientiarum Hungaricae” I, 1961; K.L. Hampe Über zwei deutsche Psalmen Thomas Stoltzers. Ein Auszug aus der Dissertation [Posen 1943] oraz L. Hoffmann-Erbrecht Thomas Stoltzer in Schlesien. Neue Beiträge zu seiner Biographie, „Musik des Ostens” I, 1962; L. Hoffmann-Erbrecht Thomas Stoltzer, Leben und Schaffen, «Die Musik im Alten und Neuen Europa» V, Kassel 1964; O. Wessely Beiträge zur Geschichte der Hofkapelle Lajos’ II. Jagello, Königs von Böhmen und Ungarn, w: Festschrift Bruno Stäblein zum 70. Geburtstag, red. M. Ruhnke, Kassel 1967; W. Dehnhard Die deutsche Psalmmotette in der Reformationszeit, Wiesbaden 1971; L. Hoffmann-Erbrecht Stoltzeriana, „Die Musikforschung” XXVII, 1974; W. Eiders Ein handschriftlicher „Liber psalmorum ” aus der deutschen Überlieferung, w: Formen und Probleme der Überlieferung mehrstimmiger Musik im Zeitalter Josquins Desprez, red. L. Finscher, Monachium 1981; L. Hoffmann-Erbrecht Henricus Finck, musicus excellentissimus (1445–1527), Kolonia 1982; L. Hoffmann-Erbrecht Stufen zur Rezeption des niederländischen Stils in der deutschen Musik der Dürerzeit, w: Florilegium musicologicum. Hellmut Federhofer zum 75. Geburtstag, red. Ch.-H. Mahling, Tutzing 1988; L. Hoffmann-Erbrecht Zahlensymbolik in Thomas Stoltzers deutschen Psalmmotetten, „Jahrbuch für Schlesische Kirchengeschichte” LXII, 1988; H.M. Brown Hans Ott, Heinrich Finck and Thomas Stoltzer. Early Sixteenth-Century German Motets in Formschneider’s Anthologies of 1537 and 1538, G. Dietel Thomas Stoltzers „Octo tonorum melodiae”. Ein frühes Beispiel absoluter Musik, L. Hoffmann-Erbrecht Zahlensymbolik in frühen Kompositionen von Thomas Stoltzer, oraz B. Meier Thomae Stoltzeri „Octo tonorum melodiae” re-examinatae, w: Von Isaac bis Bach. Studien zur älteren deutschen Musikgeschichte Festschrift Martin Just zum 60. Geburtstag, red. F. Heidlberger i in., Kassel 1991; A. Kolbuszewska Katalog zbiorów muzycznych legnickiej biblioteki księcia Jerzego Rudolfa „Bibliotheca Rudolphina”, Legnica 1992; W. Steude Deutsche Sprachvertonung durch Thomas Stoltzer Kompositorische, editorische, und aufführungspraktische Frage, w: Aneignung durch Verwandlung. Aufsätze zur deutschen Musik und Architektur des 16. und 17. Jahrhunderts, red. W. Steude, Laaber 1998; G.J. Winkler Thomas Stoltzer – Ein „protestantischer“ Komponist am ungarischen Königshof, w: Reformation und Gegenreformation im pannonischen Raum, red. G. Reingrabner i G. Schlag, Eisenstadt 1999; G. McDonald Thomas Stoltzer in Schweidnitz: New Evidence, „Neues Musikwissenschaftliches Jahrbuch” XVI, 2008/9; M. Horyna i V. Maňas Two mid-16th-century manuscripts of polyphonic music from Brno, „Early Music” XL, 2012.