Steibelt, Daniel

Steibelt [sztʹaj~] Daniel Gottlieb, *22 X 1765 Berlin, †2 X (20 IX) 1823 Petersburg, niemiecki kompozytor i pianista. Syn budowniczego instrumentów klawiszowych. Uczył się gry na fortepianie i teorii muzyki u J.Ph. Kirnbergera i wcześnie zaczął publikować pieśni, m.in. w 1784 w tygodniku „Neue Blumenlese für Klavier-Liebhaber”. W następnych latach występował jako pianista w Monachium, Hanowerze, Saksonii. W 1790 osiedlił się w Paryżu; tam w 1793 wystawił swoją operę Roméo et Juliette i do 1796 miał wydanych 20 opusów (utwory fortepianowe, kwartety smyczkowe i inne). W 1797 w Londynie wziął udział w benefisowym koncercie Salomona, a w 1798 zagrał swój słynny koncert fortepianowy z finałem L’orage, imitującym burzę (prawdopodobnie znowu w ramach koncertów Salomona), wystawił także w Covent Garden operę Albert and Adelaide – rodzaj pastiszu, w którym znalazł się kwintet z Lodoïski L. Cherubiniego i wiele fragmentów skomponowanych przez Th. Attwooda. Po występach koncertowych w Hamburgu, Dreźnie, Pradze, Berlinie, Wiedniu powrócił w 1800 do Paryża; zaprezentował tu oratorium Stworzenie świata J. Haydna, wprowadzając doń budzące wątpliwości zmiany, a w 1802 wystawił swój balet Le retour de Zéphire. Następne 3 lata spędził w Londynie, gdzie odbyły się premiery baletów Le jugement de berger Paris i La belle laitière. W 1805 ponownie zamieszkał w Paryżu, w następnym roku wystawił intermezzo La fête de Mars, napisane na cześć zwycięstwa Napoleona Bonaparte pod Austerlitz; skomponował również IV i V Koncert fortepianowy, wiele innych utworów fortepianowych, Méthode de pianoforte (wyd. Paryż 1805). Z Paryża musiał wyjechać w 1808 ze względu na długi; przedsięwziął podróż koncertową przez Frankfurt nad Menem, Lipsk, Wrocław, Warszawę, Wilno (tu wykonał Stworzenie świata Haydna z tekstem w języku polskim), Rygę do Petersburga, gdzie pozostał do końca życia. Zaprzyjaźnił się z J. Fieldem; uczył gry na fortepianie i komponował, przede wszystkim dla francuskiego teatru cesarskiego., w którym w 1809 odbyła się premiera baletu La fête de l’Empereur, w 1810 opery Cendrillon, 1812 La princesse de Babylone, później też innych, m.in. w 1818 Phèdre. W 1810 objął dyrekcję francuskiego teatru cesarskiego. Gdy Napoleon zajął Moskwę, Steibelt napisał fantazję L’incendie de Moscou. W 1820 wykonał swój VIII Koncert fortepianowy, zaczął też pisać ostatnią operę – Le jugement de Midas, której nie ukończył.

Steibelt był cenionym pianistą, choć niektórzy mieli zastrzeżenia odnośnie do jego techniki. W koncertach fortepianowych zbliżył się do stylu brillant; pierwsze części wzorowane są na koncertach W.A. Mozarta, mają podwójną ekspozycję – orkiestrową i solową, śpiewne tematy przeciwstawione są odcinkom figuracyjnym. Brak improwizowanej przez solistę kadencji to także cecha stylu brillant, który ujawnia się również w sonatach na fortepian solo oraz z akompaniamentem fletu, skrzypiec, wiolonczeli, harfy, tamburynu i innych instrumentów. Wiele sonat złożonych jest tylko z allegra i ronda, w innych części wolne opierają się często na popularnych melodiach (podobnie też ronda – określone np. jako „air russe” lub „cosaque”). 2 sonaty mają 4 części: op. 64 (z menuetem) i op. 75 nr 3 (Grazioso moderato, Romanze, Rondo, Presto). Programowe są Sonates martiales, np. „Le retour de la Cavallerie russe à St. Petersbourg le 18 Octobre 1814”. Tematy w pierwszych częściach sonat są albo spokrewnione motywicznie, albo skontrastowane (Sonata Es-dur op. 45), w przetworzeniach kompozytor posługiwał się raczej techniką wariacyjną niż pracą tematyczną. Niekiedy dominują rytmy punktowane. W Méthode… Steibelt umieścił rodzaj etiudy, w której zastosował kombinacje różnych pedałów w fortepianie (pedały: lutni, forte, „céleste” i „jeu de bufles”). Był entuzjastą łączenia techniki uderzania, palcowania i pedalizacji, co dawało wrażenie ciągnięcia dźwięku.

Opery Steibelta były uznawane za dzieła wykazujące napięcie dramatyczne i siłę wyrazu. Roméo et Juliette wystawiano w wielu krajach przez ok. 30 lat, ale z kolei Cendrillon miała tylko premierę w Rosji. Mimo iż Berlioz cenił Roméo et Juliette, to po śmierci kompozytora, który zyskał niestety sławę człowieka ekstrawaganckiego i nie zawsze uczciwego, jego twórczość operowa została zapomniana, podobnie jak i dzieła instrumentalne.

Literatura: E. Prout Some Forgotten Operas III: Steibelt’s „Roméo et Juliette”, „The Monthly Musical Record” XXXIV, 1904; G. Müller Daniel Steibelt Sein Leben und seine Klavierwerke, Strasburg 1933, przedr. Baden-Baden 1973; A.A. Gozenpud Muzykalnyj tieatr w Rossii ot istokow do Glinki, Leningrad 1959; K.A. Hagberg Cendrillon by Daniel Steibelt. An Edition with Notes on Steibelt’s Life and Operas, dysertacja Eastman School of Music, 1976; S.D. Lindeman Structural Novelty and Tradition in the Early Romantic Piano Concerto, Stuyvesant (Nowy Jork) 1999.