Hellmesberger [h'el~] Joseph I, *3 XI 1828 Wiedeń, †24 X 1893 Wiedeń, skrzypek i dyrygent, syn Georga I. Grę na skrzypcach studiował w konserwatorium pod kierunkiem ojca i już w wieku 17 lat grał jako solista w orkiestrze Hofoper. Był profesorem skrzypiec (w latach 1851–1877 wykształcił 147 skrzypków i 7 skrzypaczek) i niemal do śmierci dyrektorem konserwatorium, które pod jego kierunkiem osiągnęło światową sławę. W latach 1851–59 był dyrektorem artystycznym i dyrygentem koncertów Gesellschaft der Musikfreunde, przekształcając amatorską orkiestrę tego towarzystwa w zespół zawodowy na wysokim poziomie. W 1859, na rzecz J. Herbecka, ustąpił z funkcji w towarzystwie, w którym jeszcze w 1870 objął na krótko kierownictwo chóru. Od 1860 był koncertmistrzem Hofkapelle. W 1849 założył i prowadził do 1891 kwartet smyczkowy, od pierwszego koncertu (4 XI 1849) uznany za najlepszy w Wiedniu.
Dzięki wieloletniej działalności pedagogicznej (uczył m.in. L. Auera, A. Brodskiego, E. Rappoldiego) oraz koncertowej (także dyrygenckiej) wywarł duży wpływ na życie muzyczne Wiednia. Słynne brzmienie skrzypiec filharmoników wiedeńskich było w znacznej mierze zasługą Hellmesbergera. Częste występy publiczne jego kwartetu wprowadziły na powrót do życia koncertowego Wiednia muzykę kameralną, która po śmierci I. Schuppanzigha (1839) uprawiana była – pominąwszy usiłowania E. Jansy – jedynie w domach prywatnych. W programach koncertów kameralnych znalazły się głównie klasyczne utwory kompozytorów wiedeńskich – zasługą Hellmesbergera było spopularyzowanie kwartetów Schuberta, także późnych kwartetów Beethovena, utworów Brahmsa i Brucknera. Hellmesberger sporządził wiele opracowań i transkrypcji na skrzypce, a także komponował, przede wszystkim utwory pedagogiczne, dziś o znaczeniu jedynie historycznym.
Literatura:
R.M. Prosl Die Hellmesberger. Hundert Jahre aus dem Leben einer Wiener Musiker-familie. Wiedeń 1947; A. Babbe Die „Dynastie Hellmesberger“ – Eine Familienbiographie, w: Wiener Schule, s. 69–100, Wiedeń 2024
E. Tittel Die Wiener Musikhochschule. Vom Konservatorium der Gesellschaft der Musik Freunde zur Staatlichen Akademie für Musik und darstellende Kunst, Wiedeń 1967; H. i K. Blaukopf Die Wiener Philharmoniker. Wesen, Werden, Wirken eines grossen Orchesters, Wiedeń 1986; C. Hellsberg Demokratie der Könige: die Geschichte der Wiener Philharmoniker, Wiedeń, Moguncja 1992; B. Boisits i Ch. Fastl Hellmesberger (Helmesberger), Familie, w: Oesterreichisches Musiklexikon online, 2019; A. Babbe Wiener Schule: Geigenausbildung bei Josef Hellmesberger, Wiedeń 2024.
