Kokoschka [~szka] Oskar, *1 III 1886 Pöchlarn, †22 II 1980 Montreux, austriacki malarz, grafik, poeta i dramaturg. Sztuka Kokoschki wyrosła w atmosferze secesyjnego Wiednia z ok. 1900, przy znaczącym wpływie bliskich kontaktów z G. Klimtem i architektem A. Loosem; jej kształt artystyczny niemal od początku cechował wybitny indywidualizm: w stylu przeważały elementy ekspresjonistyczne i symboliczne, dynamiczna, barokizująca kompozycja, masywny koloryt i swobodna faktura z uwzględnieniem walorów formy. Zwiastunem stylu ekspresjonistycznego Kokoschki (choć przy zachowaniu klimatu secesyjnego) stał się cykl litografii barwnych do własnego poematu Die träumenden Knaben (1907), operujący świadomie rytmizowanymi formami o charakterze niemal tanecznym. Pełnię ekspresjonistycznego ujęcia rzeczywistości przyniosły ilustracje powstałe także do własnego dramatu poetyckiego Mörder, Hoffnung der Frauen (wyst. Wiedeń 1909); barwny plakat do tej sztuki, zw. Pietà (1909), oraz wzorowany na nim rysunek (1910) stały się manifestem nowego kierunku. Do tego dramatu skomponował 1 -aktową operę P. Hindemith (wyst. 1921 Stuttgart; 1922 w Dreźnie inscenizacja z dekoracjami i projektami kostiumów Kokoschki), a do kolejnego — Orpheus und Euridike (1915) — napisał operę E. Křenek (wyst. Kassel 1926). Jako portrecista Kokoschka zainaugurował w 1908 serię słynnych obrazów i rysunków o pogłębionym, niemal freudowskim wyrazie psychologicznym; znajdują się wśród nich m.in. wizerunki osobistości ze świata muzyki: E. Wellesza (ok. 1911), W. Niżyńskiego (1912), A. Weberna (ok. 1914), A. Schönberga (1924), P. Casalsa (1954 i 1955), S. Richtera (1965) oraz — jako szczytowe osiągnięcia stylu ekspresjonistycznego w tej dziedzinie — portrety z Almą Schindler-Mahler, wdową po G. Mahlerze, którą Kokoschka darzył silnym uczuciem: portret podwójny (ok. 1913) i obraz zatytułowany Windsbraut (Huragan, 1914). Wśród wielostronnych dokonań Kokoschki znajdują się również prace inspirowane tematyką muzyczną: cykle litografii ilustrujących kantatę J.S. Bacha O Ewigkeit, du Donnerwort (1914–16) oraz cykl 5 grafik pt. Irische Legende do opery W. Egka pod tym samym tytułem. Kokoschka jest też autorem scenografii i kostiumów do Czarodziejskiego fletu Mozarta zaprojektowanych na prośbę przyjaciela, W. Furtwänglera, dla festiwali w Salzburgu 1955–56 (inna wersja powstała na zamówienie Covent Garden, wyst. Genewa 1965 i Chicago 1966) oraz oprawy plastycznej do Balu maskowego Verdiego (Florencja 1963). Scenografia do Oberona C.M. Webera (1956) nie została ukończona.
Literatura: W. Grohmann Kokoschka — Hindemith — Schlemmer, „Der Cicerone” XIX, 1927; Entwürfe für die Gesamtausstattung zu W.A. Mozarts Zauberflöte mit Texten von B. Paumgartner, W. Furtwängler und O. Kokoschka, w: Salzburger Festspiele 1955/1956, Salzburg 1955; M. Hürlimann Die entfesselte Phantasie. Kokoschka als Bühnenbildner, „Du” XXIV, 1964; P. Werkner Kokoschka frühe Gebärdensprache und ihre Verwurzelung im Tanz, w: Oskar Kokoschka. Symposion (…) anlässlich des 100. Geburtstages des Künstlers, Salzburg 1986.
