Valentini, Pier Francesco

Valentini, Valentino, Valentinus, Pier Francesco, *ochrzcz. 1 XI 1586 Rzym, †prawdopod. 21 III 1654 Rzym, włoski kompozytor, teoretyk i literat. Uczył się u G.B. Nanina; pochodził z arystokratycznej rodziny, muzyki nie uprawiał zawodowo, niewiele publikował. Większość jego zbiorów wydano pośmiertnie, znaczna część zaginęła. Valentini cieszył się sławą najwybitniejszego mistrza kontrapunktu w okresie wczesnego baroku.

Dosyć obfita twórczość muzyczna Valentiniego jest dotychczas niezbadana. Do jego najbardziej znanych utworów należą kanony Illos tuos na 2–5 głosów oraz Canone nel Nodo di Salomone na 96 głosów (z wieloma możliwymi rozwiązaniami). Były one wielokrotnie publikowane oraz podawane jako przykłady kunsztu kontrapunktycznego w pismach A. Kirchera (Musurgia universalis, 1650) i F.W. Marpurga („Kritische Briefe über die Tonkunst”, 1760–64). Polichóralne kanony, motety i msze Valentiniego, przeznaczone na 2 lub 5 jednorodnych rejestrowo chórów, są przykładami monumentalnego stylu rzymskiego; dominuje w nich faktura polifoniczna bez towarzyszenia instrumentów. Koncerty religijne z basso continuo nawiązują do podobnych utworów L. Viadany i G.F. Aneria. W twórczości świeckiej Valentini korzystał z własnych tekstów poetyckich. Valentini był bardzo aktywnym teoretykiem, zainteresowanym temperacją stroju, kontrapunktem, kwestią tactus, proporcjami i innymi zagadnieniami metryczno-agogicznymi. Do jego najbardziej oryginalnych teorii należy propozycja nowego systemu tonalnego, obejmującego 24 modi, przedstawiona w Duplitonio.

Literatura: L. Kunz Die Tonartenlehre des römischen Theoretikers und Komponisten Pier Francesco Valentini, Kassel 1937; M. Casini-Cortesi, Pier Francesco Valentini. Profilo di un musicista barocco, „Nuova Rivista Musicale Italiana” XVII, 1983; M. Murata Pier Francesco Valentini on Tactus and Proportion, w: Frescobaldi Studies, red. A. Silbiger, Durham 1987; G. Gerbino Canoni edenigmi. Pier Francesco Valentini e l’artificio canonico nella prima metà del Seicento, Rzym 1995; M. Lamla Pier Francesco Valentini, Romano Micheli, Sante Naldini und der Grabstein der päpstlichen Sänger, „Analecta Musicologica” XXX, 1998; L. Wuidar Pier Francesco Valentini Romano, théories musico-astronomiques, jeu d’astrologie et énigmes musicales dans la Rome du XVIIème siècle, „Bulletin de l’Institut Historique Belge de Rome” LXXIV, 2004; L. Wuidar Musique et démonologie au XVIIème siècle de Jean Bodin à Pier Francesco Valentini, „Studi musicali” XXXVI, 2007; P. Barbieri On the linear approximation of equal temperament: P.F. Valentini (c1640) vs G.B. De Lorenzi (1870), with a possible application to Nicola Vicentino’s ETS 31 w: Tuning and temperament: Practice vs science, 1450–2020, red. P. Barbieri, Rzym 2023; J. Stoessel Pier Francesco Valentini and musical canons in the visual culture of early modern Rome w: Belonging, detachment and the representation of musical identities in visual culture, red. A. Baldassarre, A. Teniswood-Harvey, Wiedeń 2023.