Streicher, Nannette

Streicher [sztrʹajś^er] Nannette, właśc. Maria Anna, *2 I 1769 Augsburg, †16 I 1833 Wiedeń, córka niemieckiego budowniczego fortepianów J.A. Steina z Augsburga, szóste z jego piętnaściorga dzieci. Od wczesnego dzieciństwa wykazywała nieprzeciętny talent; swoją edukację pianistyczną rozpoczęła pod kierunkiem ojca, który zaszczepił w niej także pasję do budowy fortepianów. Jako pianistka zadebiutowała w wieku 7 lat na koncercie w sali patrycjuszowskiej w Augsburgu i została odznaczona medalem, a o jej grze wypowiadał się W.A. Mozart w liście do ojca z 1777. W wieku kilkunastu lat koncertowała na specjalnie dla niej wykonanym przez ojca fortepianie. Bardzo wcześnie zainteresowała się budownictwem fortepianów; już w wieku 7 lat pracowała w warsztacie ojca, w wieku 10 lat zajmowała się regulacją mechaniki młoteczkowej, a kilka lat później potrafiła zbudować kompletny instrument. Wraz z młodszym bratem Matthäusem (Mathias) Andreasem (André) Steinem (1776–1842) prowadziła wytwórnię w ostatnich latach życia ojca. Po jego śmierci w 1792 rodzeństwo przejęło jego warsztat. W 1794 Nannette poślubiła Johanna Andreasa Streichera i przeniosła produkcję do Wiednia, kontynuując współpracę z bratem jako „Frère et Sœur Stein d’Augsbourg à Vienne“. W 1801 opublikowała wraz z mężem broszurę o grze na fortepianie pt. Kurze Bemerkungen über das Spielen, Stimmen und Erhalten der Fortepiano, welche von Nannette Streicher geborene Stein in Wien verfertiget werden. W wyniku nieporozumień rodzeństwo Steinów rozwiązało w 1802 spółkę i rozpoczęło niezależną działalność: Matthäus Andreas jako „André Stein”, a Nanette jako „Nannette Streicher, née Stein a Vienne”. Firma Streicherów szybko stała się czołową wytwórnią fortepianów w Wiedniu, zwłaszcza gdy Andreas Streicher włączył się w produkcję i promocję instrumentów, w znacznym stopniu przyczyniając się do jej rozwoju. W 1823 Nannette przyjęła na wspólnika swojego syna Johanna Baptistę i odtąd wspólnie prowadzili firmę, sygnując instrumenty „Nannette Streicher geb. Stein und Sohn”. Od 1832 przedsiębiorstwo funkcjonowało pod nazwą „Streichersche Pianoforte Fabrik”, co wskazuje, że pod koniec życia Nannette już nie brała udziału w produkcji instrumentów. Małżeństwo Streicherów utrzymywało bliskie relacje z najsłynniejszymi muzykami wiedeńskimi, co sprzyjało wzrostowi popularności ich fortepianów. Produkowali ok. 45–60 egzemplarzy rocznie, początkowo powielając model J.A. Steina z Augsburga; od 1805 zaczęli wprowadzać ulepszenia w mechanice młoteczkowej, m.in. regulowany wymyk. Ich fortepiany posiadały w tym czasie zakres 5½ lub 6 oktaw (od F₁ do c⁴ lub f⁴), potrójny naciąg strun i cztery bądź pięć pedałów. Słynęły z pełnego, okrągłego, bogatego w niuanse dźwięku i były wysoko cenione przez współczesnych, m.in. przez C.M. von Webera i L. van Beethovena, który zetknął się z nimi już w 1796 i użytkował w latach 1810–17, zanim otrzymał fortepian od firmy Broadwood. W reakcji na jego postulaty Streicherowie zbudowali w 1816 fortepian o zakresie 6½ oktawy i większym wolumenie brzmienia (zdaniem niektórych badaczy instrument wyszedł z warsztatu Matthäusa Steina). W 1821 fortepian tej wytwórni zakupił także J.W. Goethe. Streicherów łączyły bliskie związki z J. Haydnem, M. Clementim, rodziną Mozartów (m.in. Carl Thomas Mozart zabiegał o pozyskanie dystrybutora ich instrumentów w Livorno), a przede wszystkim z Beethovenem, który został przyjacielem rodziny. Relacje kompozytora z Nannette są udokumentowane w ponad 60 jego listach z lat 1816–18, w których zwraca się o rady i pomoc w sprawach domowych i wychowawczych; w ostatnich latach życia Beethovena Nannette otoczyła go troskliwą opieką. Małżeństwo Streicherów wywarło znaczący wpływ na kształt wiedeńskiego życia muzycznego. Prowadzili wystawny salon, a w 1812 zainaugurowali działalność własnej sali koncertowej mogącej pomieścić 300 słuchaczy, w której odbywały się cotygodniowe koncerty dające arystokratom-amatorom i młodym artystom możliwość publicznych występów. Sama Nannette prawdopodobnie nigdy nie występowała publicznie, ale koncertowała w gronie prywatnym, czasami w towarzystwie córki Sophie (1797–1840), również utalentowanej pianistki. W 1817 wydawca Simrock w Bonn opublikował dwa krótkie marsze jej autorstwa (Deux Marches für Klavier); wzmiankowane przez Eitnera wariacje nie zachowały się. Intelektualne horyzonty Nannette znacznie wykraczały poza muzykę i budownictwo fortepianów; m.in. uczestniczyła w dwóch kursach kraniologicznych prowadzonych przez słynnego badacza mózgu i czaszki Franza Josepha Galla (1758–1828), a później przełożyła na język niemiecki jego sześciotomowe dzieło Sur les fonctions du cerveau.

Literatura: F. M. Johann Andreas Streicher’s Leben und Wirken, „Allgemeine Musikalische Zeitung” 1834 nr 7; M. Neuburger, J. Gall, J. Hamann, Briefe Galls an Andreas und Nannette Streicher, “Archiv für Geschichte der Medizin” X, 1/2, 1916; Th. Bolte Die Musikerfamilien Stein und Streicher, Wiedeń 1917; W. Lütge Andreas und Nannette Streicher, „Der Bär. Jahrbuch von Breitkopf & Härtel” IV, 1927; O. Clemen Andreas Streicher in Wien, „Neues Beethoven-Jahrbuch” IV, 1930; W.S. Newman Beethoven’s Pianos Versus His Piano Ideals, „Journal of the American Musicological Society” XXIII, 1970; R.A. Fuller Andreas Streichers Notes on the Fortepiano, „Early Music” XII, 1984; W.S. Newman Beethoven On Beethoven: Playing His Piano Music His Way. New York 1988; M. Cole The Pianoforte in the Classical Era, Oxford 1998; M. N. Clinkscale Makers of the Piano, t. 1-2, Oxford 1993-1999; Ch. Ahrens „Ein überaus poetischer Ton”. Hammerklaviere mit Wiener Mechanik, Frankfurt n. Menem 1999; U. Goebl-Streicher, Die Klavierbauerfamilie Stein-Streicher, oraz M. Ladenburger, Beethoven und die Familie Streicher, w: „Diesem Menschen hätte ich mein ganzes Leben Widmen mögen”: Beethoven und die Wiener Klavierbauer Nannette und Andreas Streicher: eine Ausstellung im Beethoven-Haus Bonn, red. U. Goebl-Streicher, J. Streicher, M. Ladenburger (Veröffentlichungen des Beethoven-Hauses. Ausstellungskataloge Bd. 6), Bonn 1999; M. Latcham The Stringing, Scaling and Pitch of Hammerflügel built in the Southern German and Viennese Traditions 1780-1820. 2 t., München 2000; Das Stammbuch der Nannette Stein (1787–1793). Streiflichter auf Kultur und Gesellschaft in Augsburg und Süddeutschland im ausgehenden 18. Jahrhundert. Faksimile, Text und Kommentar, wyd. U. Goebl-Streicher, t. 1, faksimile, t. 2, edycja. Tutzing 2001; Ch. Lambour Nannette Streicher – nicht nur Klavierbauerin, w: Der „männliche” und der „weibliche” Beethoven. Bericht über den Internationalen musikwissenschaftlichen Kongress vom 31. Oktober bis 4. November 2001 an der Universität der Künste Berlin, red. C. Bartsch, B. Borchard, R. Cadenbach, Bonn 2003; C. Restle Beethoven and the Hammerklavier, w: Beethovens Klaviervariationen, op. 34, ed. M. Lindley, C. Restle, K.-J. Sachs, Mainz 2007; M. Latcham, The Development of the Streicher Firm of Piano Builders under the Leadership of Nannette Streicher, 1792 to 1823, w: Das Wiener Klavier bis 1850. Bericht des Symposiums‚ red. B. Darmstädter, R. Hopfner, A. Huber, Tutzing 2007 (oraz w: M. Latcham Pianos for Haydn, Mozart and Beethoven: change and contrast, München, Salzburg 2016); R. Steblin, Beethovens Beziehungen zu Wiener Klavierbauern um 1800 in Licht neuer Dokumente der Familie Brunswick, w: Das Wiener Klavier bis 1850: Bericht des Symposiums „Das Wiener Klavier bis 1850” veranstaltet von der Sammlung alter Musikinstrumente des Kunsthistorischen Museum Wien vom 16. bis 18.10.2003, ed. B. Darmstädter, R. Hopfner, A. Huber, Tutzing 2007; The Fortepiano Writings of Streicher, Dieudonné, and the Schiedmayers: Two Manuals and a Notebook, Translated from the Original German, with Commentary, red. i tłum. P. de Silva, Lewiston 2008; Das Reisetagebuch des Klavierbauers Johann Baptist Streicher 1821–1822. Text und Kommentar, red. U. Goebl-Streicher, Tutzing 2009; G. Wiesbauer Nanette Streicher (1769–1833) – eine einzigartige Persönlichkeit der Wiener Klassik, w: Frauen hör- und sichtbar machen. 20 Jahre „Frau und Musik” an der Universität für Musik und darstellende Kunst Wien, wyd. S. Chaker, A.-K. Erdélyi, Wien 2010; T. Skowroneck Beethoven the Pianist, Nowy Jork 2010; P. Donhauser, A. Langer Streicher. Vier Generationen Klavierbau in Wien. Köln 2014; M. Latcham The pianos of Johann Andreas Stein and his descendants, and the pianos of the firm of Anton Walter, w: Verzeichnis der Europäischen Musikinstrumente im Germanischen Nationalmuseum Nürnberg, t. 7, Wilhelmshaven 2016.