Stendhal [stęd’al], właśc. Marie Henri Beyle, *23 I 1783 Grenoble, †23 III 1842 Paryż, francuski pisarz. Żył w latach wielkich wydarzeń w historii Francji — od wybuchu rewolucji francuskiej poprzez czasy napoleońskie (uczestnik kampanii 1812) do powrotu na tron Burbonów, w latach wstrząsów społecznych i narodowowyzwoleńczych niemal w całej Europie, którą poznawał jako urzędnik państwowy, pełniący różne funkcje (także w armii) we Francji i innych krajach (Włochy, Niemcy), oraz jako turysta, w latach starcia na terenie sztuki między zwolennikami klasycyzmu i romantyzmu. Baczna obserwacja szerokiego spektrum aktualnych wydarzeń politycznych i artystycznych wpłynęła na światopogląd Stendhala, jego postawę ideowo-artystyczną, w której XVIII-wieczny racjonalizm splata się z XIX-wiecznym romantyzmem i realizmem. Wśród plejady wybitnych pisarzy francuskich (z V. Hugo i H. Balzakiem na czele) Stendhal wyróżniał się penetrowaniem zawiłej psychiki człowieka; drogą introspekcji dokonywał autoanalizy, do historii literatury przeszedł jako czołowy przedstawiciel realizmu psychologicznego.
Odznaczał się niezwykłą erudycją, liczne podróże, lektura pism filozoficznych i dzieł literackich pobudzały go do snucia refleksji nad teatrem i muzyką, malarstwem, rzeźbą i architekturą. Muzykę uważał za sztukę najlepiej oddającą uczucia, apelującą do wyobraźni słuchacza i dzięki melodii oddziałującą na jego psychikę, postrzegał ją nadto jako sztukę sprawiającą przyjemność. Miłośnik muzyki dramatycznej, cenił Mozarta i Rossiniego, uwielbiał D. Cimarosę; będąc stałym bywalcem teatrów muzycznych stawiał twórczość wokalną ponad instrumentalną; w jego listach i dziennikach często pojawiają się nazwiska kompozytorów włoskiej opery buffa (G. Paisiello, G.B. Pergolesi, S. Mayr) i francuskiej opery komicznej (F.A. Boieldieu, N. Isouard).
Opublikował tylko 2 prace o tematyce stricte muzycznej, z których pierwsza (biografia Haydna wyd. pod pseudonimem A.-L.C. Bombet) wywołała skandal, okazała się bowiem plagiatem broszury włoskiego pisarza i librecisty G.A. Carpaniego Le Haydine ovvero Lettere sulla vita e le opere del celebre maestro Giuseppe Haydn (Mediolan 1812); druga – obfitująca w anegdoty biografia Rossiniego – mimo licznych nieścisłości bywa często cytowana.
Muzyką zajmował się Stendhal w artykułach, recenzjach i relacjach z życia artystycznego, publikowanych w różnych czasopismach francuskich (np. w „Journal de Paris” 1824–27, wyd. pośmiertnie jako Notes d’un dilettante) i angielskich (m.in. „London Magazine”, „New Monthly”), ale wzmianki o muzyce rozsiane są niemal po całym jego piśmiennictwie (rozprawy o tematyce pozamuzycznej, autobiograficzne utwory literackie, listy, dzienniki).
O muzyce pisał w kontekście ogólnokulturowym, kpił z gustów mieszczaństwa oraz z idoli wokalnych, wyrażał spontanicznie swe opinie i odczucia, wywołując aplauz i oburzenie zmuszał swych współczesnych do krytycyzmu. I obecnie pisma Stendhala budzą kontrowersje, gdyż obok kapitalnych uogólnień znajdują się w nich szokujące przykłady ignorancji w zakresie wiedzy muzycznej, pobudzają jednak do refleksji nad rolą muzyki w życiu człowieka. Myśl muzyczna Stendhala, będąca przejawem dychotomii emocjonalizmu i racjonalizmu, jest świadectwem penetrowania własnego „ego”, unikatowym przekazem jego stosunku do muzyki – „mojej jedynej miłości” (Życie Henryka Brulard).
Literatura: Correspondance, 3 t., wyd. H. Martineau i V. Del Litto, Paryż 1962–68; Korespondencja (wybór), przekł. H. Szumańska-Grossowa, oprac. I. Wachlowska, Warszawa 1963; Dziennik (wybór z lat 1801–23), przekł. F. Śniatecka-Wowerowa, posłowie M. Dramińska-Joczowa, Warszawa 1971; H. Martineau Le calendrier de Stendhal, Paryż 1950; H.C. Jacobs Stendhal und die Musik. Forschungsbericht und kritische Bibliographie 1900–1980, Frankfurt n. Menem 1983; J.W. Klein Stendhal as Music Critic, „The Musical Quarterly” XXIX, 1943; R. Dollot Stendhal journaliste, Paryż 1948; C. Roy Stendhal, Paryż 1951, 2. wyd. popr. Paryż 1995; H. Martineau L’Oeuvre de Stendhal. Histoire de ses livres et de sa pensée, Paryż 1951 oraz Le coeur de Stendhal. Histoire de sa vie et des sentiments, 2 t., Paryż 1952, 1953, wyd. polskie Serce Stendhala, 2 t., tłum. F. Śniatecka, Warszawa 1961; R. Switzer i R. Williams Stendhal. The Music Critic, „Modern Language Quarterly” XVII, 1956; M. Wood Stendhal, Nowy Jork 1971; O. Matteini Stendhal e la musica, Turyn 1981; J. Mongrédien A propos de Rossini. Une polémique Stendhal-Berton, w: Stendhal e Milano, księga XIV międzynarodowego kongresu poświęconego Stendhalowi w Mediolanie 1980, red. A.M. Raugei i D. Boccassini Coen, Florencja 1982; S. Dado i P. Vendrix Stendhal et Rossini. Uno studio documentario, „Bollettino del centro Rossiniano di studi” XXXIX, 1999; S. Downes Musical Pleasures and Amorous Passions: Stendhal, the Crystallization Process, and Listening to Rossini and Beethoven, „19th-Century Music” XXVI nr 3 (2003), s. 235–257; A. Brown Stendhal, Londyn 2008; F. Bronner La Schiassetti: Jacquemont, Rossini, Stendhal – Une saison parisienne au théâtre italien, e-book Paryż 2011; A. Opiela La musique dans la pensée et dans l'œuvre de Stendhal et de Nerval, Paryż 2015, e-book 2015; A. Manzini Stendhal, Londyn 2019; F. Claudon Stendhal et la musique, Grenoble 2019; A. Guibal Stendhal biographie, Grenoble 2020.
