Späth [szpe:t] Franz Jacob (także: Frantz Jacob Spath), *1714 Ratyzbona, †23 VII 1786 Ratyzbona, niemiecki budowniczy instrumentów klawiszowych. Był synem organmistrza Johanna Jacoba (1672–1760), w którego pracowni przypuszczalnie się kształcił. Początkowo reperował i budował organy w Ratyzbonie, w tym dwumanuałowy instrument o 18 rejestrach z pedałem dla ewangelickiego kościoła św. Oswalda (1750, zachowany w dużej mierze w oryginalnym stanie) oraz dla kościoła Świętej Trójcy (1758, zachowana jedynie obudowa). Poźniej poświęcił się produkcji klawikordów, klawesynów, a zwłaszcza fortepianów (Hammerflügel); wraz z Ch.E. Friedericim był jednym z pierwszych wytwórców tych instrumentów w Niemczech. Największą sławę przyniosły mu fortepiany tangentowe (Tangentenflügel). Jak wynika z relacji E.L. Gerbera (1814), budował je już w 1751, choć nie może być uznany za wynalazcę mechanizmu tangentowego, a sam termin został ukuty dopiero około 1790. Zachowało się tylko kilka egzemplarzy jego instrumentu – w Berlinie, Halle, Lipsku i Vermillion. W latach 1749–1750 terminował u niego J.A. Stein, pracujący wcześniej u J.A. Silbermanna w Strasburgu. W 1772 Späth wydał swoją najstarszą córkę za Ch.F. Schmahla, który 2 lata później stał się jego partnerem w firmie Späth & Schmahl. Fortepiany Spätha były przez współczesnych bardzo wysoko cenione, a o ich zaletach wypowiadali się m.in. N. Forkel (1781), D. Schubart (1806) i W.A. Mozart, który w liście do ojca (Augsburg 1777) wspominał, że zanim poznał instrumenty J.A. Steina, jego ulubionym był „spättischen Klavier”. Także młody Beethoven grał na fortepianie Spätha, dopóki nie wymienił go na instrument Steina. Podobnie jak inni producenci fortepianów tego czasu, Späth dużo eksperymentował, m.in. budował dwumanuałowe instrumenty łączące klawesyn z fortepianem, a w 1770 skonstruował dwumanuałowy Clavecin d’Amour o wielu rejestrach. Zaliczany jest do najwcześniejszych producentów fortepianów o zasięgu ponadregionalnym, czemu sprzyjało dogodne położenie Ratyzbony, umożliwiające szerszą dystrybucję. Jego nazwisko jako pierwsze spośród budowniczych pojawiło się w wiedeńskiej prasie, co pozwala uznać go za jednego z najwcześniejszych dostawców instrumentów do tego ośrodka. Zachowało się kilkanaście jego fortepianów skrzydłowych, stołowych i tangentowych z lat 1784–1801 (w tym połowa niesygnowanych) w Berlinie, Erlangen, Halle, Lipsku, Bad Krozingen, Ann Arbor i Vermillion.
Literatura: H. Herrmann Die Regensburger Klavierbauer Späth und Schmahl und ihr Tangentenflügel, Erlangen 1928; Die Klangwelt Mozarts, red. G. Stradner, Wiedeń 1991; S. Rampe Mozarts Claviermusik – Klangwelt und Aufführungspraxis, Kassel 1995, 22006; R. Maunder Keyboard instruments in eighteenth-century Vienna, Oxford 1998; H. Henkel Lexikon deutscher Klavierbauer, Frankfurt n. Menem 2000; M. Latchmam Formy mieszane klawesynu i fortepianu w XVIII w., tłum. A. Knast, M. Niewiadomska, „Muzyka” 2002 nr 2; M. Latchmam Franz Jacob Späth and the Tangentenflügel, an Eighteenth-Century Tradition, „The Galpin Society Journal” LVII, 2004; G.P. di Stefano The Tangentenflügel and Other Pianos with Non-Pivoting Hammers, „The Galpin Society Journal” LXI, 2008; J. Koster Among Mozart’s spättischen Clavier: a Pandaleon-Clavecin by Frantz Jacob Späth, Regensburg, 1767?, „Early Keyboard Journal” XXV/XXVI, 2010; E. Kraus Regensburger Orgeln – Das Bild einer städtischen Orgellandschaft, Regensburg 2016; E. Tremmel Neues Licht auf die „spättischen Clavier”, „Greifenberger Beiträge zur Musikwissenschaft”, https://www.greifenberger-institut.de/fr/musikwissenschaft/spaet-mozart.php; M. Latcham Towards a New History of the Piano: A Context for the Work of Johann Andreas Stein as a Piano Maker. Munich–Salzburg 2019; M.U. Topp „Durch Jesu Gnadentrieb soll meine Orgel klingen”. Die Späth-Orgeln in der St. Oswaldkirche und Dreieinigkeitskirche Regensburg, dysertacja doktorska, Regensburg 2023, https://epub.uni-regensburg.de/77631/1/Topp_Diss_Spaeth_Orgeln.pdf; Spath, Franz Jacob, „Boalch-Mould Online”, https://boalch.org/instruments/makers.
