Neri, Massimiliano

Neri, Negri, Massimiliano, *1620 Bonn, †między IX 1670 a X 1673 Bonn, włoski organista i kompozytor, syn Giovanniego Giacomo Neriego, kapelmistrza działającego na dworach niemieckich. Ok. 1628 przeniósł się z ojcem do Wenecji, gdzie w latach 1644–64 był pierwszym organistą bazyliki S. Marco, równocześnie w latach 1644–46 i 1657–64 podobną posadę zajmował w kościele SS. Giovanni e Paolo; w 1655 był ponadto maestro di coro w Ospedaletto, a w 1658 – dyrektorem muzycznym w S. Caterina. Do 1644 był członkiem Accademia degli Erranti w Bresci, w 1651 był na dworze cesarskim w Wiedniu. W latach 1664–1670 był organistą i kapelmistrzem dworu kolońskiego; w 1666 starał się o nową posadę organisty w Bonn, gdzie jako muzyk działał od dawna jego wuj Giuseppe.

Neri był jednym z wybitnych reprezentantów weneckiej szkoły instrumentalnej 1. poł. XVII w. W swej twórczości nawiązał do doświadczeń G. Gabrielego, D. Castella, F. Uspera i G.B. Riccia. Zachowana twórczość instrumentalna obejmuje 17 sonat i canzon na 3–12 głosów i 6 correnti na 4 głosy. Pierwszoplanowe znaczenie mają jego sonaty i canzony (w op. 1 brak istotnych różnic gatunkowych motywujących to rozróżnienie, w op. 2 wszystkie utwory określone są jako sonata). Zarówno sonaty, jak canzony zbudowane są z wyraźnie wyodrębnionych 3–6 części, w których odcinki zestawiane są według zasady kontrastu metrum, faktury, tempa i wyrazu, a więc w sposób typowy dla weneckiej sonaty w stile moderno. Pokaźna jest też grupa kompozycji, w których liczba odcinków jest wyraźnie ograniczana, a nawroty i przekształcenia motywiczne wpływają na jednorodność i quasi cykliczność. Neri szczególnie chętnie posługiwał się techniką fugowaną, najczęściej w części otwierającej i w finale. Nowatorstwem było wprowadzanie bogatych harmonicznie części wolnych, zapowiadających późniejsze adagia szkoły bolońskiej.

Utwory na 3–5 głosów z op. 1 i 2 przeznaczone są na zespół skrzypcowy, dwuchórowe sonaty na 6–12 głosów z op. 2 na rodziny instrumentów dętych i strunowych. Neri dokładnie określa obsadę instrumentalną w konstrukcji fraz, w dużym stopniu bierze pod uwagę cechy idiomatyczne, unika jednak ekstrawaganckiej wirtuozerii typowej dla sonat 1. poł. XVII w., skupiając się na rozwijaniu pracy motywicznej. W kompozycjach na 3–5 głosów wzorem sonat koncertujących Castella obok odcinków tutti pojawiają się rozbudowane fragmenty solowe; w op. 2 technikę wyodrębniania grupy instrumentów solowych (określanych w druku jako concertini) przeszczepił Neri na teren polichóralnej sonaty i operował nią w sposób zbliżony do zasady późniejszego concerto grosso (sonata op. 2 nr 10 i op. 2 nr 14). Twórczość Neriego, obecnie zdekompletowana i zupełnie nieznana, miała duże znaczenie dla rozwoju samodzielnej muzyki instrumentalnej, przede wszystkim w Wenecji, stanowiąc syntezę dokonań szkoły weneckiej z tendencjami ogólnymi i przygotowując grunt pod rozwój weneckiego koncertu w XVIII w.

Literatura: W. Apel Die italienische Violinmusik im 17 Jahrhundert, Wiesbaden 1983, wyd. angielskie Italian Violin Music of the Seventeenth Century, Bloomington (Indiana) 1990; P. Allsop The Italian „Trio” Sonata. From Its Origins until Corelli, Oksford 1992; G. Vio Nuovi elementi biografici su alcuni musicisti del Seicento veneziano, „Recercare” XIV, 2002; P.A. Rismondo Massimiliano Neri (ca. 1618–dopo il 1670) e la famiglia Negri tra Italia e Germania, „Rivista internazionale di musica sacra” XXVI, 2005.