Usper, Francesco

Usper (właściwie Spongia, Sponga, Sponza) Francesco, *23 XI 1561 Rovigno (obecnie Rovinj), †24 II 1641 Wenecja, włoski kompozytor i organista. Po święceniach kapłańskich przeniósł się do Wenecji, gdzie studiował u A. Gabrielego i był protegowanym Lodovico Uspera, od którego przejął nazwisko. Od 1596 do końca życia pracował w bractwie S. Giovanni Evangelista jako muzyk (organista w latach 1596–1607, chórmistrz w latach 1624–26), duchowny i urzędnik. W 1614 był organistą w kościele S. Salvatore, w latach 1622–23 zastępował pierwszego organistę w bazylice S. Marco, a w 1617 i 1623 pracował okazjonalnie dla Scuola Grande di S. Rocco. Razem z C. Monteverdim i G.B. Grillem był współautorem Requiem (zaginionego) dla wielkiego księcia Toskanii Cosimo II de’ Medici, wykonanego 25 V 1621 w kościele SS. Giovanni e Paolo w Wenecji.

Francesco Usper był typowym przedstawicielem szkoły weneckiej przełomu XVI i XVII w. W przedmowie do zbioru z 1614 określił swój styl jako przeciwstawny do najnowszych nurtów seconda pratica, ale w swej twórczości wyraźnie im ulegał. W jego motetach solowych zaznaczają się wpływy koncertów L. Viadany, psalmy utrzymane są w charakterystycznym dla Gabrielich stylu polichóralnym, zaś w małogłosowych motetach – w sposobie operowania techniką koncertującą i sugestywnymi środkami wyrazu – zauważyć można oddziaływanie Monteverdiego. Cechy zachowawcze występują w jego debiutanckim zbiorze złożonym z 4-głosowych ricercarów i canzon. Francesco Usper nie precyzuje instrumentów; połowę canzon stanowią opracowania utworów wokalnych Clemensa non Papa i Th. Crécquillona, a linie melodyczne kształtowane są jeszcze na sposób wokalny. O znajomości najnowszych tendencji w muzyce instrumentalnej wczesnego baroku świadczy op. 3, w którym znalazły się: 2 sinfonie, 2 canzony 2 capriccia, 1 sonata i 1 battaglia per cantar e sonar. Uwagę zwraca Sinfonia prima na 2 skrzypiec, 4 wiole, flet prosty, wiolę lub chitarrone i basso continuo, w której trzykrotne powtórzenie ritornelu tutti, przeplatane kupletami z solowymi partiami 2 skrzypiec, lub fletu z chittarone na tle basso continuo A. Einstein interpretuje jako zapowiedź techniki concerto grosso. Przykładem dobrego operowania techniką cori spezzati jest sonata na 2 skrzypiec, 2 cynki i 4 puzony. W wieloodcinkowych 8-głosowych canzonach i capricciu panuje zasada kontrastowania metrum, faktury i rejestru, a instrumenty nie są ściśle określone. Popisowe 6-głosowe Capriccio sopra La sol fa re mi zbudowane jest na tym samym popularnym temacie, co Missa La sol fa re mi Josquina des Prés.

Literatura: A. Einstein Ein Concerto grosso von 1619, w ks. pamiątkowej H. Kretzschmara, Lipsk 1918, przedr. 1973; E. Selfridge-Field Venetian Instrumental Music from Gabrieli to Vivaldi, Oksford 1975, Nowy Jork ²1994; E. Stipčević Francesco Sponga-Usper. Compositore veneziano di origine istriana – considerazioni preliminari, «Atti del Centro di ricerche storiche di Rovigno» XVI, 1985–86 oraz Francesco Sponga-Usper. Mletački glazbenik iż Poreča, Zagrzeb 1990.