Nägeli, Hans Georg

Nägeli [nʹe:g^ely] Hans Georg, *26 V 1773 Wetzikon (k. Zurychu), †26 XII 1836 Zurych, szwajcarski wydawca muzyczny, kompozytor i pedagog. Był czwartym synem pastora Hansa Jakoba Nägelego, który wcześnie zapewnił mu podstawową edukację muzyczną. H.G. Nägeli uchodził za cudowne dziecko, już jako ośmiolatek grał trudne sonaty, a w wieku 10 lat prowadził zajęcia chóru kościelnego. W wieku 13 lat zamieszkał w Zurychu ze starszym bratem Thomasem i uczył się łaciny. Po upływie półtora roku wrócił do domu i pod okiem ojca kontynuował edukację. W 1790 przeprowadził się do Zurychu, aby całkowicie poświęcić się muzyce.

Kompozycji Nägeli uczył się u szanowanego niemieckiego pianisty J.D. Brüningsa, który zapoznał go przede wszystkim z utworami J.S. Bacha. W 1791 Nägeli założył w Zurychu sklep z muzykaliami wraz z wypożyczalnią nut, a w 1794 wydawnictwo pod nazwą Hans Georg Nägeli. W serii «Musikalische Kunstwerke im strengen Stile» (od 1801) wydawał w subskrypcji muzykę na instrumenty klawiszowe Bacha i Händla. Od 1803 w serii «Répertoire des Clavecinistes» ukazywały się pierwsze wydania dzieł Beethovena, M. Stadlera, M. Clementiego, J.B. Cramera i innych. Nägeli sprowadzał z całej Europy, szczególnie z Włoch i Paryża, wartościowe kolekcje autografów i kopie dzieł dawnych mistrzów, które sam publikował lub sprzedawał innym wydawcom, takim jak Breitkopf w Lipsku i Artaria w Wiedniu. Sprzedaż i wypożyczalnia nut ułatwiała mu szerokie kontakty międzynarodowe; zaopatrywał w nuty głównie kraje niemieckojęzyczne. Z powodu trudności finansowych w 1807 odstąpił firmę pastorowi J.C. Hugowi i jego bratu Kasparowi, którzy wcześniej ją skredytowali. Wydawnictwo działało nadal pod dawną nazwą, a Nägeli pracował w nim do wygaśnięcia umowy z braćmi Hug.

W 1818 opuścił firmę i w 1819 otworzył ponownie własny zakład wydawniczy, prowadzony później przez syna Hermana, w 1849 również przekazany Hugowi. Od 1808 w produkcji wydawniczej firmy dominowały publikacje muzyki pedagogiczno-wokalnej. Wiązało się to z propagowaniem muzyki chóralnej i edukacji poprzez muzykę, ważnym równoległym obszarem działalności Nägelego. W 1805 założył Zürcherische Singinstitut, z oddziałami w całej Szwajcarii, co przyczyniło się istotnie do rozwoju chórów męskich i tradycji śpiewaczej w kraju i za granicą. W 1810 Nägeli stworzył teoretyczne podstawy edukacji muzycznej, które zamieścił w opracowanym wspólnie z M.T. Pfeifferem Gesangbildungslehre nach Pestalozzischen Grundsatze. Za tę działalność uniwersytet w Bonn nadał Nägelemu w 1833 tytuł doktora honoris causa. W latach 20. Nägeli odbywał podróże do różnych miast w Niemczech i Francji, wygłaszając wykłady o muzyce, estetyce i pedagogice muzycznej; w 1826 – w miejsce instytutu – zorganizował Sängerverein der Stadt Zürich, a w 1828 Musikalischer Frauenverein. Od 1832 był członkiem Rady Edukacyjnej w Zurychu, a od 1835 Wielkiej Rady.

Nägeli był wielostronnie uzdolniony; działał nie tylko jako kompozytor i wydawca, lecz także pisał prace z zakresu pedagogiki, estetyki, filozofii i religii. W swych esejach o muzyce, opublikowanych w Stuttgarcie, ujawnił się jako wyraziciel formalistycznego trendu w estetyce muzycznej. Należał do kręgu przyjaciół J.H. Pestalozziego; jak świadczy jego korespondencja, miał kontakty z licznymi wydawcami i kompozytorami (Beethoven, Spohr, Lavater, Herder, Zelter, Schubert i Mendelssohn). Jako kompozytor Nägeli poświęcił się głównie muzyce chóralnej; w pieśniach solowych starannie dobierał teksty, preferując poezję Goethego. Dotychczas określany jest honorowym mianem Sängervater. Dokonania Nägelego wynoszą go do rangi ważnej osobowości, nie tylko w historii szwajcarskiej kultury muzycznej, ale także w szwajcarskiej historii intelektualnej wczesnego XIX wieku. W 2023, od marca do listopada, zorganizowano w Wetzikon i Zurychu obchody 250 rocznicy urodzin H.G. Nägelego. W Zentralbibliothek w Zurychu jest izba pamięci H. G. Nägelego. Znajdują się w niej pamiątki rodzinne i spuścizna dokumentująca jego działalność, a medal im. J.G. Nägelego jest corocznie przyznawany za znaczące osiągnięcia na polu muzyki.

Literatura: I.J. Hassan Die Welt- und Kunstanschauung H.G. Nägelis, Zurych 1947; H.J. Schattner Leben und Wirken H.G. Nägelis, Saarbrücken 1960; A. Schmidt Hans Georg Nägelli. Komponister, Verleger, Musikmensch. Wetzikon 2021; M. Staehelin Hans Georg Nägeli (1773-1836) Einsichten in Leben und Werk. t. 1., Bazylea 2023; t. 2 Dokumente und ausgewählte Schriften Nägelis, https://doi.org/10.24894/978-3-7965-4794-2.