Kochanowski, Jan

Kochanowski Jan, *1530 Sycyna (radomskie), †22 VIII 1584 Lublin, polski poeta. Studiował w Akademii Krakowskiej, na uniwersytecie w Królewcu i Padwie. Trzykrotnie przebywał we Włoszech, był także we Francji, gdzie zetknął się z P. Ronsardem. W latach 60. został sekretarzem króla Zygmunta Augusta, a następnie, porzuciwszy czynną służbę dworską, osiadł w Czarnolesie. Największy poeta polskiego renesansu, twórca polskiego języka poetyckiego („I wdarłem się na skałę pięknej Kalijopy,/ Gdzie dotychmiast nie było znaku polskiej stopy”); autor poematów (Zgoda, Szachy, Muza i innych), 2 ksiąg Pieśni 1586, 3 ksiąg Fraszek 1584, Trenów 1580, przekładu psalmów Psałterz Dawidów 1579 oraz liryki łacińskiej (Lyricorum libellus 1580, Elegiarum libri IV 1584, Foricoenia 1584). Kochanowski ustalił kanon gatunków lirycznych w poezji polskiej (pieśń, psalm, tren, fraszka), stworzył polską tragedię humanistyczną (Odprawa posłów greckich 1578) oraz wzór poematu satyrowego (Satyr 1564); „wykrystalizował ostatecznie sylabizm ścisły” oraz „położył podwaliny pod polskie naśladownictwo metrów antycznych i polski sylabotonizm” (M. Dłuska); ponadto wzbogacił repertuar formatów i strof polskiego wiersza, do dramatu wprowadził wiersz biały (Odprawa posłów greckich, Alcestis); kontynuował styl mowy potocznej oraz psałterzowo-biblijny, zaszczepił styl klasyczny oparty na wzorach poezji grecko-rzymskiej, styl poezji dworskiej oraz styl pieśni ludowej (Pieśń świętojańska o Sobótce).

Poglądy Kochanowskiego na muzykę nie zostały teoretycznie sformułowane; analiza tekstów wykazuje, iż jego wiedza i stosunek do muzyki były typowe dla humanisty obracającego się w kręgu dworu o rozwiniętej kulturze muzycznej. Kochanowski poświęcił cenionym dworskim lutnistom 2 fraszki polskie (Do Marcina, O Bekwarku) oraz epigramat łaciński (In Bacuarum Cytharaedum), znał liczne instrumenty muzyczne oraz nazwy głosów wokalnych, nawiązywał także do pitagorejskiej koncepcji muzyki sfer (Do Marcina: „Filozofi, co nad nas uszy lepsze mają,/ O dziwnie wdzięcznych głosiech w niebie powiadają”; Do snu). Z tradycji antycznej wywodzi się utożsamienie poeta=Orfeusz, wiersz=pieśń, twórczość poetycka, talent=lutnia, która przejmuje rolę liry, atrybutu patronów poetów – Apolla, Orfeusza i Amfiona. Lutnia jako najpopularniejszy w XVI w. instrument świecki jest w Pieśniach i Fraszkach symbolem przyjemności życia – tańca, śpiewu, zabawy, biesiady (Pieśń 16 z księgi 2: „Lutnia – wódz tańców i pieśni uczonych,/ Lutnia – ochłoda myśli utrapionych”). W Psałterzu muzyka i śpiew służą wyrażaniu chwały Bożej (Psalm 33, 45, 47, 92, 146, 150). Za życia Kochanowskiego jego poezja rzadko stawała się przedmiotem opracowania muzycznego, co wiąże się z jednej strony z nieprzystawalnością uprawianych w Polsce gatunków poetyckich i muzycznych, z drugiej – ze specyfiką tematyki podejmowanej przez Kochanowskiego (wątki publicystyczne w poematach, filozoficzno-moralne w pieśniach, brak konwencjonalnej i zarazem prostej dworskiej liryki miłosnej). Różnorodność form stroficznych wskazuje, że również dzieło, które mogłoby być kojarzone z muzyką – przekład Psałterza – nie było pod tym kątem koncypowane, chociaż już rok po wydaniu zostało w całości opracowane muzycznie (M. Gomółka Melodie na Psałterz polski 1580). Melodie... to 150 4-głosowych psalmów, które zyskały Gomółce miano jednego z czołowych kompozytorów polskich XVI w. Nie jest znana opinia Kochanowskiego o psalmach Gomółki, ani charakter stosunków między poetą a kompozytorem; prawdopodobnie łączyła ich tylko osoba mecenasa, biskupa P. Myszkowskiego. W XVI i XVII w. pojedyncze psalmy i pieśni (Czego chcesz od nas Panie, Przeciwne chmury) pojawiły się w 26 kancjonałach, najczęściej tylko ze wskazaniem melodii; opracowania wielogłosowe były sporadyczne. Jako pieśni religijne funkcjonowały głównie utwory o tradycyjnej strofice. Znany jest fakt wykonywania łacińskiej poezji Kochanowskiego jako pieśni świeckich (Epinicion i Epithalamion odśpiewane przez Klabona z towarzyszeniem lutni podczas wesela Jana Zamoyskiego i Gryzeldy Batorówny w 1583). Kochanowski jest również autorem nieznanego dzisiaj przekładu łacińskich tekstów o Męce Pańskiej, które były wykonywane w kościele wraz z polskimi przekładami psalmów, jeszcze przed wydaniem tych ostatnich (J. Mańkowski, A. Skolimowska).

Poezja Kochanowskiego inspirowała kompozytorów polskich, zwłaszcza XIX i XX w., poprzestawano jednak na pojedynczych tekstach lub kompilacjach fragmentów: psalmy – H. Jarecki, W. Żeleński, Z. Noskowski, F. Nowowiejski, W. Lachman, B. Wallek-Walewski, W. Frieman, S. Wiechowicz, K. Sikorski, T. Szeligowski, W. Rudziński, K. Penderecki, J. Świder (Psalm 8 Wszechmocny Panie na chór mieszany a cappella), F. Wyka, D. Zimnicki; treny – S. Moniuszko, B. Wallek-Walewski, R. Palester, S. Prószyński, W. Rudziński, R. Twardowski, P. Moss; pieśni – Z. Noskowski, B. Wallek-Walewski, P. Rytel, W. Frieman, A. Kurylewicz, J. Świder, F. Wyka; fraszki – E. Pankiewicz, B. Wallek-Walewski, J. Fotek, M.P. Górecki (Gościu, siądź pod mym liściem na chór mieszany a cappella). Jedyne większe formy muzyczne to Pieśń świętojańska o Sobótce (A. Malawski, muzyka radiowa; J. Fotek, spektakl taneczny), Odprawa posłów greckich (muzyka dramatyczna H. Jareckiego, 1884 i opera W. Rudzińskiego, 1962) oraz utwory związane z osobą poety (K. Kurpiński, komedioopera Jan Kochanowski w Czarnym Lesie, 1817, M. Kucharski Suita czarnoleska).

Literatura: K. Budzyk Jan Kochanowski – twórca wersyfikacji narodowej, w: Studia z zakresu nauk pomocniczych i historii literatury, t. 2, Wrocław 1956; M. Perz M. Gomółka. Monografia, Warszawa 1969, Kraków ²1981; B. Szydłowska-Ceglowa Staropolskie nazewnictwo instrumentów muzycznych, Wrocław 1977; J. Bobrowska Kultura muzyczna w świetle literatury staropolskiej XVI i XVII wieku, „Muzyka” 1977 nr 2; W. Weintraub Rzecz czarnoleska, Kraków 1977; M. Dłuska Studia z historii i teorii wersyfikacji polskiej, 2t., Warszawa ²1978; M. Perz Melodie na Psałterz polski M. Gomółki. Interpretacje i komentarze, Kraków 1988; J. Mańkowski, A. Skolimowska, Polskie śpiewy o Męce Pańskiej – nieznana cząstka twórczości Jana Kochanowskiego, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1994 t. 38.