Heyden, Sebald

Heyden [hˊaj~], Haiden, Sebald, *8 XII 1499 Bruck (k. Erlangen), †9 VII 1561 Norymberga, niemiecki pisarz, teoretyk muzyki i prawdopodobnie kompozytor. Pochodził z rodziny mieszczańskiej, która ok. 1500 osiedliła się w Norymberdze. Heyden pobierał pierwsze nauki w szkole St. Lorenz, gdzie był uczniem Cochlaeusa. W 1513 rozpoczął studia na uniwersytecie w Ingolstadt, gdzie w 1519 uzyskał stopień magistra. Następnie nauczał przez krótki czas w Knittelfeld, w Bruck an der Mur i w Loeben, po czym powrócił do Norymbergi i tam spędził resztę życia. Był kantorem w Spitalkirche, od 1521 rektorem związanej z tym kościołem szkoły, zaś w 1525 rektorem szkoły St. Sebald. Heyden zyskał szeroki rozgłos jako pedagog, uczony i muzyk.

Traktaty Heydena, dedykowane patrycjuszowi norymberskiemu i członkowi rady miejskiej, Hieronimowi Baumgartenowi, dotyczą problematyki „musica practica”, zaś osiągnięcia autora w tym zakresie wiążą się głównie z metodyką nauczania. Już w Musicae stoicheiosis Heyden odszedł od tradycyjnego dwustopniowego schematu wynikającego z podziału „musica practica” na „musica plana” i „musica mensuralis”, twierdząc, iż zagadnienia meliki, związane dotąd ściśle z nauczaniem cantus planus (skala muzyczna, system heksachordalny, zasady solmizacji, teoria interwału i system tonów kościelnych), należy wyjaśniać łącznie z elementami śpiewu menzuralnego; Heyden oderwał tym samym definitywnie teorię „musica plana” od jej naturalnego podłoża, jakim była muzyka liturgiczna. Wprowadził też nowy element do nauki solmizacji, wyróżniając dwa zasadnicze rodzaje cantus: durus, obejmujący melodie niezawierające dźwięku b molle, i mollis, któremu podporządkował melodie zawierające ten dźwięk. Innowacja ta, sprowadzająca się w praktyce do ograniczenia ilości mutacji, była wyrazem powszechnie panujących w 1. połowie XVI w. tendencji do uproszczenia reguł solmizacji opartej na systemie heksachordalnym. Heyden dążył również do uproszczenia skomplikowanych oznaczeń menzuralnych. Ścisły związek koncepcji teoretycznych Heydena z praktyką muzyczną ujawnia się zwłaszcza w De arte canendi. Księga 1. poświęcona jest problemom meliki i elementom notacji menzuralnej, księga 2. natomiast prezentuje szczegółowo problematykę rytmiki w kontekście polifonii i ilustrowana jest bogato przykładami zaczerpniętymi z ówczesnej twórczości kompozytorskiej (m.in. Josquina des Prés, Ghiselina i Ockeghema). Heyden był bardzo ceniony przez późniejszych teoretyków, m.in. przez Glareana.

Heyden uprawiał także twórczość literacką i kompozytorską związaną z reformacją. Zaopatrzył w nowy tekst antyfonę Salve regina, która w takiej postaci miała być śpiewana w norymberskim Reichstagu. Przypisuje mu się autorstwo 8 tekstów hymnów, przy czym do dwóch z nich (Gott, du Hirt Israels, merk auf i Herr Gott, dein Namen ruf’n wir an) skomponował zapewne również melodię (melodie te pojawiają się w źródłach tylko z jego tekstami). Tradycje literacko-muzyczne rodziny Heydena kontynuował jego syn Hans (ok. 1536–1613), budowniczy instrumentów, organista i pisarz, oraz jego wnuk Hans Christoph (ok. 1572–1617), kompozytor, organista i poeta.

Literatura: H. Bellermann Die Mensuralnoten und Taktzeichen des 15. und 16. Jahrhunderts, Berlin 1958, 4. wyd. 1963; J. Zahn Die Melodien der deutschen evangelischen Kirchenlieder, Gütersloh 1889–1893; E. Praetorius Die Mensuraltheorie des Franchinus Gafurius und der folgenden Zeit bis zur Mitte des 16. Jahrhunderts, «Publikationen der Internationalen Musikgesellschaft, Beihefte» II, Lipsk 1905, przedr. Wiesbaden 1970; H. Riemann Geschichte der Musiktheorie im IX–XIX Jahrhundert, Berlin 2. wyd. 1921; K.G. Fellerer Die Deklamationsrhythmik in der vokalen Polyphonie des 16. Jahrhunderts, Düsseldorf 1928; J. Moser Die evangelische Kirchenmusik in Deutschland, Berlin 1954; A. Kosel S. Heyden (1499–1561), Würzburg 1940; W. Apel The Notation of Polyphonic Music 900–1600, Cambridge (Massachusetts) 1942, przekł. niem. Lipsk 1962; C. Sachs Rhythm and Tempo, Nowy Jork 1953; C. Dahlhaus Die Termini Dur und Moll, „Archiv für Musikwissenschaft” XII 1955; C.A. Miller S. Heyden’s „De arte canendi”. Background and Contents, „Musica Disciplina” XXIV, 1970; G.G. Allaire: Peculiar Signatures in 14th, 15th, and 16th-Century Sources, „Journal of the Canadian Association of University Schools of Music” 7, 1977; E. Weber Contribution à l’hymnologie comparée. La mélodie du Psaume LXVIII „Que Dieu se montre seulement” et du choral „O Mensch bewein dein Sünde gross” au XVI^e siècle, „Etudes Grégorienne” XVIII, 1979; E. Witkowska-Zaremba Ars musica w krakowskich traktatach muzycznych XVI wieku, Kraków 1986; A.M. Busse Berger Mensuration and Proportion Signs. Origin and Evolution, Oxford 1993; A. Blachly Mensura versus tactus, w: Quellen und Studien zur Musiktheorie des Mittelalters, III, red. M. Bernhard, „Veröffentlichungen der Musikhistorischen Kommission”, t. 15, Monachium 2001; M. Ham A sense of proportion: The performance of sesquialtera ca. 1515–ca. 1565, „Musica disciplina” 56, 2011.