logotypes-ue_ENG

Gerbert, Martin

Biogram i literatura

Gerbert Martin, właściwie Franz Dominik Bernhard Gerbert, *11 (lub 12) VIII 1720 Horb n. Neckarem, †13 V 1793 St. Blasien (Schwarzwald), niemiecki teolog, historyk, historyk liturgii, badacz muzyki i kompozytor, OSB.

Po nauce w kolegium jezuitów w Fryburgu Bryzgowijskim i w Klingenau (Argowia) w 1736 wstąpił do zakonu benedyktynów w St. Blasien; w 1737 przybrał imię zakonne Martin, w 1744 otrzymał święcenia kapłańskie. W tym czasie powstały jego pierwsze kompozycje, z których Offertorium opublikował Remigius Klesatl w XXIV offertoria solennia (Augsburg 1747). Od 1755 był bibliotekarzem klasztoru w St. Blasien, a później profesorem teologii i filozofii. Jego zainteresowania historią kościoła i muzyki kościelnej znalazły wyraz w podejmowaniu w latach 1759–63 licznych podróży naukowych po Francji, Szwajcarii, Niemczech, Austrii i Włoszech, gdzie w bibliotekach i archiwach Strasburga, Paryża, Monachium, Wiednia, Bolonii, Rzymu, Murbach, St. Gallen, Engelberg, Einsiedeln, Tegernsee, St. Emmeram w Ratyzbonie, Salzburga, Admontu, Melku i Monte Cassino poszukiwał źródeł dotyczących liturgii i teorii muzyki w średniowieczu. W 1764 został opatem klasztoru St. Blasien. Pod jego kierunkiem klasztor ten stał się poważnym centrum badań naukowych. Oprócz prac dotyczących zagadnień muzyki Gerbert napisał szereg dzieł z zakresu teologii i historii kościoła.

Szczególne znaczenie historyczne mają dwie prace Gerberta: De cantu et musica sacra... oraz Scriptores ecclesiastici.... Pierwsza z nich przedstawia dzieje jednogłosowej i wielogłosowej muzyki kościelnej, opracowane na podstawie tekstów źródłowych greckich i łacińskich pisarzy kościelnych, rozporządzeń synodów i soborów oraz innych dokumentów historycznych i stanowi do dziś jeden z najbardziej wartościowych zbiorów materiałów liturgicznych i muzyczno-historycznych. W zakończeniu publikacja ta zawiera kompozycję Gerberta Missa in Coena Domini na 8-głosowy chór podwójny. Natomiast Scriptores ecclesiastici..., monumentalne dzieło, którego kontynuację podjął w 1864 C.E.H. Coussemaker, zawiera publikowane po raz pierwszy teksty traktatów muzycznych i liczne pisma przeszło 40 teoretyków muzyki z okresu od IX do XV w. Oprócz traktatów anonimowych, fragmentów dzieł różnych autorów, zarządzeń kościelnych itp. wydawnictwo to zawiera m.in. w tomie 1. pisma muzycznego takich teoretyków jak Aurelianus Reomensis, Remi z Auxerre, Hucbald, Regino z Prüm, Odo z Cluny i Berno von Reichenau, zaś w tomie 2. – Guido d’Arezzo, Wilhelm z Hirsau, Theoger z Metz, Aribo Scholasticus, Johannes Cotto (Affligemensis), Engelbert von Admont i Johannes Egidius Zamorensis, a w tomie 3. – Franco, Elias Salomonis, Marchettus de Padua, Johannes de Muris i Adam z Fuldy. Scriptores ecclesiastici... stanowią jeszcze w naszych czasach podstawowe źródło do badań nad teorią muzyki w średniowieczu. Dzięki tym obu publikacjom Gerbert należy – obok Padre Martiniego, Hawkinsa, Burneya, Laborde’a i Forkela – do najwybitniejszych uczonych 2. połowy XVIII w.

Literatura: Briefe und Akten des Fürstabts Martin II. Gerbert von St. Blasien, 1764–1793, wyd. G. Pfeilschifter, A. Allgeler, W. Müller, Karlsruhe 1957; C. F. Nicolai Beschreibung einer Reise durch Deutschland und die Schweiz im Jahr 1781, Berlin-Szczecin 1783–96; L. Kästle M. Gerbert, Lahr 1868; J. Bader Fürstabt M. Gerbert, Fryburg Bryzgowijski 1875; C. Krieg Fürstabt M. Gerbert, Fryburg Bryzgowijski 1896; A. Lamy M. Gerbert, Reims 1898; G. Pfeilschifter Fürstabt M. Gerbert, Kolonia 1912; A. Brinzinger Fürstabt Gerbert von St. Blasien, Horb 1916; Ch. Grossmann Fürstabt M. Gerbert als Musikhistoriker, „Kirchenmusikalisches Jahrbuch” XXVII, 1932; E. Hegar Die Anfänge der neueren Musikgeschichtsschreibung, Lipsk 1932; G. Pfeilschifter Die Korrespondenz des Fürstabts M. Gerbert, Karlsruhe 1931–34; J. Bayer Die Stellung M. Gerberts in der Geschichte der Liturgieforschung und der liturgischen Bewegung, Fryburg Bryzgowijski 1943 (dysertacja).

Prace

Iter alemannicum, accedit italicum et gallicum sequuntur glossaria theotisca ex codicibus inanuscriptis a saeculo IX usque XIII, St. Blasien 1765, 2. wyd. 1773, tłum. niemieckie J. L. Köhler, Ulm 1767

Vetus liturgia alemannica disquisitionibus praeviis, notis, et observationibus illustrata, St. Blasien 1776, przedr.Hildesheim 1968

Monumento veteris liturgiae alemannicae, 2 t., St. Blasien 1777–79, przedr. Hildesheim 1967

De cantu et musica sacra a prima ecclesiae aetate usque ad praesens tempus, 2t., St. Blasien 1774, wyd. faksymilowe O. Wessely, Graz 1968

Scriptores ecclesiastici de musica sacra..., 3 t., St. Blasien 1784, wyd. faksymilowe Graz 1905 i Mediolan 1931, przedr. Hildesheim 1963