Delius, Frederick

Delius [d’í:lj^es] Frederick (Fritz) Theodore Albert, *29 I 1862 Bradford, †10 VI 1934 Grez-sur-Loing (Seine-et-Marne), angielski kompozytor. Przodkowie Deliusa pochodzili z Niemiec. Początkowo uczył się gry na fortepianie i skrzypcach. W latach 1884–86 był hodowcą pomarańczy w Solano Grove na Florydzie; tam poznał muzykę Afroamerykanów i pobierał naukę teorii u miejscowego nauczyciela — T. Warda. W latach 1886–88 studiował w konserwatorium w Lipsku, m.in. u S. Jadassohna i C. Reineckego; zaprzyjaźnił się wówczas z E. Griegiem, który namówił go do wyjazdu do Paryża i następnie wprowadził w paryskie środowisko artystyczne. Od 1888 Delius zamieszkał na stałe we Francji; do 1899 przebywał w Paryżu, gdzie zaprzyjaźnił się m.in. a P. Gauguinem i E. Munchem, tam również związał się z Jelką Rosen, malarką, która pozostawiła szereg cennych portretów malarskich i rzeźbiarskich Deliusa. Wraz z nią przeniósł się w 1899 do Grez-sur-Loing. Rozwój zawleczonej z Florydy choroby spowodował w 1924 paraliż i utratę wzroku; mimo to Delius tworzył nadal, dyktując kilka ostatnich utworów swojemu sekretarzowi, angielskiemu muzykowi, E. Fenby’emu. W 1929 odbył się — z inicjatywy T. Beechama — pierwszy festiwal muzyki Deliusa w Londynie; w 1962 powstało w Anglii Delius Society, założone przez R. Gibsona.

Źródła pomysłów twórczych Deliusa to m.in. folklor Afroamerykanów, sztuka skandynawska, angielska, niemiecka i francuska. Intonacje afroamerykańskie, z którymi Delius zetknął się podczas pobytu na Florydzie, znalazły oddźwięk głównie w jego wczesnych kompozycjach (poemat symfoniczny Hiawatha, opera Koanga, wariacje Appalachia na temat pieśni niewolników Oh Honey, I Am Coming Down the River on the Morning). Zainteresowania literaturą i muzyką skandynawską datują się od początku przyjaźni Deliusa z Griegiem; przejawy ich odnajdujemy m.in. w On Hearing the First Cuckoo in Spring, gdzie Delius posłużył się cytatem norweskiej melodii ludowej, ponadto w inspirowanej zbiorem norweskich bajek balladzie symfonicznej Eventyr, a przede wszystkim w licznych utworach wokalno-instrumentalnych i w pieśniach, gdzie Delius chętnie sięgał po teksty norweskich i duńskich poetów. Bliski kompozytorowi był także poeta amerykański W. Whitman; przykładem silnego zespolenia jego poezji z muzyką Deliusa jest wokalno-instrumentalny poemat Sea Drift, wiernie oddający typ emocjonalizmu zawartego w tekście. Inspiracja folklorem angielskim widoczna jest m.in. w rapsodii Brigg Fair, gdzie angielska melodia ludowa stanowi temat wariacji. Delius podzielał również powszechne w tym czasie zainteresowanie twórczością F. Nietzschego, co najdobitniej przejawiło się w A Mass of Life. W twórczości Deliusa nastąpiło zderzenie elementów płynących z fascynacji sztuką i poetyką Północy (melancholijna nastrojowość wynikająca z preferencji wolnych temp, unikania ostrych kontrastów, przestrzegania jednorodności ekspresji i stosowania przyciszonej dynamiki) z impulsami płynącymi ze zbliżenia do francuskiego impresjonizmu, zwłaszcza w dziedzinie tonalności i sposobu kształtowania melodyki (paralelny ruch akordów, skale modalne, krótkie frazy melodyczne, powtarzanie lub wariacyjne opracowanie tematu). Delius nie przejął jednak w pełni impresjonistycznej techniki orkiestrowej, stosując bardziej nasycone brzmienia. Osobliwą cechą muzyki Deliusa jest obsesyjne występowanie w jego utworach (m.in. Paris, Life’s Dance, A Village Romeo and Juliet, Sea Drift, Koncert skrzypcowy) formuły melodycznej zawierającej następstwo dwu interwałów o kierunku wznoszącym (sekunda i skok kwartowy lub kwintowy) i trzech o kierunku opadającym (sekunda, skok kwartowy lub kwintowy i ponownie sekunda). Na tle zachowawczo i akademicko zorientowanej twórczości współczesnych mu angielskich kompozytorów, jak E. Elgar, J. Ireland, A. Bax, twórczość Deliusa wyróżnia się dzięki znacznie bardziej radykalnemu nastawieniu wobec zagadnień języka dźwiękowego.

Literatura: M. Walker, S. Upton Delius Discography, Londyn 1973; R. Threlfall A Catalogue of the Compositions of Frederick Delius, Londyn 1977, 2. wyd. z suplementem 1984; C. Delius Frederick Delius. Memories of my Brother, Londyn 1935; E. Fenby Delius as I knew him, Londyn 1936, 2. wyd. 1948 (przedr. 1975), 3. wyd. 1966; M. Chop Frederick Delius, Berlin 1907; P. Heseltine (P. Warlock) Frederick Delius, Londyn 1923, 2. wyd. popr. 1952 (przedr. 1974); R.H. Hull Delius, Londyn 1928; A. Hutchings Delius, Londyn 1948; Th. Beecham Frederick Delius, Londyn 1959, 2. wyd. 1975; G. Jahoda The Road to Samarkand: Frederick Delius and His Music, Nowy Jork 1969; E. Fenby Delius, Londyn 1971; L. Carley, R. Threlfall Delius and America, Londyn 1972; A. Jefferson Delius, Londyn 1972; L. Carley Delius. The Paris Years, Londyn 1975; C. Palmer Delius. Portrait of Cosmopolitan, Londyn 1976; A Delius Companion: A 70th birthday tribute to Eric Fenby, red. Ch. Redwood. Londyn 1976; F. Tomlinson Warlock and Delius, Londyn 1976; L. Carley, R. Threlfall Delius. A Life in Pictures, Londyn 1977; R. Threlfàll Frederick Delius. A Supplementary Catalogue, Londyn 1986; Delius. A Life in Letters, t. 1: 1862–1908, t. 2: 1909–1934, wyd. L. Carley, Londyn 1983, 1988; R. Threlfàll Delius’s Unknown Opera „The Magic Fountain”, „Studies in Music” XI, 1977 (Australia); D. Redwood Flecker and Delius. The Making of „Hassan”, Londyn 1978; J. Boulton Smith, Frederick Delius & Edvard Munch – Their Friendship and Their Correspondence, Rickmansworth 1983; The Published Writings of Philip Heseltine on Delius z przedmową E. Fenby, „The Delius Society Journal” XCIV (1987) s. 1–62; J. Wilson, C.W. Orr The Unknown Song-Writer (zawiera korespondencję Delius – Orr), Londyn 1989; U. Frandsen Frederick Delius (1862–1934). Ein Verzeichnis der in öffentlichen Musikbibliotheken der Bundesrepublik Deutchland (Alte Bundesländer) vorhandenen Werke, „Forum Musikbibliothek” IV, 1992; M. Pilkington English Solo Song, t. 3 Delius, Bridge and Somervell, Londyn 1993; Grieg and Delius: A Chronicle of Their Friendship in Letters, red. L. Carley, Londyn 1993; R. Threlfàll Delius’ Musical Apprenticeship. Incorporating a Survey of the Leipzig Notebooks, Londyn 1994; L. Carley, Frederick Delius: Music, Art, and Literature, Farnham 1998; B. Smith Frederick Delius and Peter Warlock. A Friendship Revealed, Oksford 2000; M. Chop, Ph. Jones The collected writings of the German musicologist Max Chop on the composer Frederick Delius, „Studies in the History & Interpretation of Music” t. 76, Nowy Jork 2002; D. Healey The influence of African-American music on the works of Frederick Delius, Filadelfia 2003; M. Christison Huismann Frederick Delius: A Guide to Research, Nowy Jork/Londyn 2004 (zawiera bibliografię), 2. wyd. popr. pt. Frederick Delius : A Research and Information Guide, Londyn 2009; L. Jenkins While spring and summer sang: Thomas Beecham and the music of Frederick Delius, Aldershot (Hampshire) 2005; U. Tadday Frederick Delius, Monachium 2008; H. Gottlob Frederick Delius, der vergessene Kosmopolit: die Rezeption des englischen Komponisten im deutschsprachigen Kulturraum, Bielefeld 2012; M. Lee-Browne, P. Guinery, M. Elder Delius and his music, Woodbridge (Suffolk) 2014; R.J. Lederman Frederick Delius: controversies regarding his neurological disorder and its impact on his compositional output, w: Music, Neurology, and Neuroscience: Historical Connections and Perspectives, red. E. Altenmüller, S. Finger, F. Boller, Amsterdam 2015, s. 217–232; A.J. Boyle Delius and Norway, Melton (Leicestershire) 2017, e-book 2017; C. I. Critchett Proportion and the esoteric: Frederick Delius and his music, dysertacja doktorska w The Royal Northern College of Music we współpracy z Manchester Metropolitan University 2017, on line e-space (mmu.ac.uk); J. Dibble The music of Frederick Delius : style, form, and ethos, Woodbridge (Suffolk) 2021, e-book 2021; „The Delius Society Journal”, 1961–1973 jako Newsletter, od 1974 jako Journal, red. Ch. Barnard 1964–1966, J. White 1966-1973, Ch. Redwood 1973-1980, S. Lloyd 1980–1996, R. Buckley 1996–2000, J. Armour-Chélu 2000–2004, M. Lee-Browne 2005–2008, P. Chennell 2005–2013, K. Richman 2013–.