Dehmel, Richard

Dehmel [d'ε:m^el] Richard, *18 XI 1863 Wendisch-Hermsdorf (Brandenburgia), †18 II 1920 Blankenese (k. Hamburga), niemiecki poeta. Wybitny przedstawiciel niemieckiej liryki okresu modernizmu, przeszedł ewolucję twórczą od naturalizmu do ekspresjonizmu. Początkowo podejmował tematykę społeczną (m.in. Der Arbeitsmann), później – pod wpływem filozofii F. Nietzschego – tworzył nasycone symboliką, refleksyjne poezje o głębokiej zawartości filozoficzno-psychologicznej, w których dominuje tematyka panerotyczna (zbiory: Erlösungen 1891, Aber die Liebe 1893, Weib und Welt 1896, Zwei Menschen 1903, Verwandlungen der Venus 1907). Dehmel często operował wolnym rytmem i wierszem nierymowanym. Wydatnie wzbogacił niemiecki język poetycki zarówno w zakresie, pojęciowym (symbolika), jak i fonetycznym (eksponowanie walorów dźwiękowych mowy); „Dehmel stworzył sobie jakąś, a jak najzupełniej zgodną z duchem języka składnię (...) takim rozrzutnym bogactwem melodii, taką ogromną skalą rytmu nigdy przed nim język niemiecki nie rozbrzmiewał” (S. Przybyszewski Moi współcześni). Posiadał dar recytatorski; współcześni Dehmelowi zachwycali się jego deklamacją wierszy Verlaine’a we własnym przekładzie na język niemiecki. Odznaczał się wielką wrażliwością muzyczną; „rzadko widziałem człowieka, który by tak maniacko, tak fanatycznie ukochał muzykę jak Dehmel” – wspomina Przybyszewski (Moi współcześni). W latach 90., z których pochodzą czołowe zbiory jego poezji, Dehmel obracał się w kręgu wybitnych artystów (E. Munch, A. Strindberg, O. Hansson i inni). Wysoko cenił poezje Kasprowicza, ale w historii literatury polskiej zapisał się przede wszystkim jako przyjaciel Przybyszewskiego, z którym łączył go kult Nietzschego i Chopina: „muzyka Szopena zadzierzgnęła między nami te silne, nierozerwalne więzy gorącej i wiernej przyjaźni” (Moi współcześni). Owa przyjaźń zawiązana w kręgu modernistycznej cyganerii berlińskiej (tzw. Junges Deutschland) rozwijała się intensywnie w latach 1890–95, stając się źródłem obustronnej inspiracji. Dehmel podziwiał ekstatyczną interpretację utworów Chopina w wykonaniu Przybyszewskiego, a Przybyszewski – piękno języka poetyckiego Dehmela; obu twórców łączyła metafizyczna filozofia, skłonność do spekulacji na temat idei transcendentalnych, swoiste skrzyżowanie erotyzmu z mistycyzmem. Dehmel z uznaniem przyjął rozprawę Przybyszewskiego Zur Psychologie des Individuums, cz. 1: Chopin und Nietzsche, według dosłownego przekładu Przybyszewskiego dokonał artystycznego tłumaczenia Marsza żałobnego K. Ujejskiego (utwór ten deklamował na tle Marsza żałobnego z Sonaty b-moll Chopina), jeden z wierszy w Verwandlungen der Venus poświęcił polskiemu pisarzowi; z jego inspiracji i przy jego pomocy literackiej powstał panseksualistyczny poemat Przybyszewskiego Totenmesse (Requiem aeternam).

Dehmel pozostawał w bliskich kontaktach z wieloma kompozytorami, przyjaźnił się m.in. z A. Schönbergiem, G. Mahlerem, R. Straussem, M. Regerem, oddziałując inspirująco na ich twórczość. Filozoficzny ładunek myślowy, sugestywność wizji poetyckiej, kontemplatywna erotyka oraz walory muzyczne poezji Dehmela sprawiły, iż stał się on czołowym poetą ówczesnych kompozytorów niemieckich; od lat 90. do 1913 powstało ponad 600 kompozycji do jego wierszy, a jeden tylko poemat Die stille Stadt ma ponad 30 opracowań muzycznych.

Literatura: Briefe, 2 t., Berlin 1922–23 (zawierają m.in. korespondencję z Schönbergiem, Mahlerem, Regerem, Pfitznerem i R. Straussem); „Zwei Menschen”: Richard und Ida Dehmel. Texte, Bilder, Dokumente, wyd. C. Vogel, Getynga 2021; I. Dehmel „Ihr Leben war bis zum Rand erfüllt”. Die Familienkorrespondenz (1887–1942), wyd. F. van Menxel i H.-J. Hoffmann, Baden-Baden 2024; J. Bab Richard Dehmel, Lipsk 1926; H. Slochower Richard Dehmel. Der Mensch und der Denker. Eine Biographie seines Geistes im Spiegelbild der Zeit, Drezno 1928; K. Klein Przybyszewski i Dehmel, „Ruch Literacki” 1928 nr 7; J. Birke R. Dehmel und A. Schönberg. Ein Briefwechsel, „Die Musikforschung” XI, 1958; S. Przybyszewski Moi współcześni, Warszawa 1959; J. Birke Nachträge zum Briefwechsel zwischen Dehmel und Schönberg, „Die Musikforschung” XVII/1 (1964); H. Fritz Literarischer Jugendstil und Expressionismus. Zur Kunsttheorie, Dichtung und Wirkung Richard Dehmels, Stuttgart 1969; R. Gerlach Die Handschriften der Dehmel-Lieder von A. Webern, „Archiv für Musikwissenschaft” XXIX, 1972; M. Fialek Dehmel, Przybyszewski, Mombert. Drei Vergessene der deutschen Literatur. Mit bisher unveröffentlichten Dokumenten aus dem Moskauer Staatsarchiv, Berlin 2009; C. Vogel Schöne wilde Welt. Richard Dehmel in den Künste, Getynga 2020.