logotypes-ue_ENG

Anerio, Giovanni Francesco

Biogram i literatura

Anerio Giovanni Francesco, *7 VII 1569 Rzym, pogrzebany 12 VI 1630 Graz, brat Felice, włoski kompozytor i organista. Dzieciństwo spędził w rodzinnym mieście. Prawdopodobnie już w 1579 śpiewał jako dyszkantysta w Collegio Inglese. Co najmniej od VII 1583 był studentem w utworzonym przez jezuitów Collegio Germanico, a jednocześnie utrzymywał kontakty z Congregazione dell’Oratorio założonym przez Filippa Neriego. W 1585 miał zostać przez niego cudownie uzdrowiony z ciężkiej choroby. 16 VII 1598 został przyjęty do chóru działającego przy konfraterni filipinów. Od wczesnych lat kształcił się na księdza, przyjmując 17 XII 1583 tonsurę, a następnie kolejne święcenia (22 XII 1584 ostiariatu, 20 XII 1586 lektoratu, przed 16 XI 1602 diakonatu). Ostateczne święcenia kapłańskie otrzymał jednak dopiero w 1616 r., a mszę prymicyjną odprawił 7 VIII tego roku w kościele Il Gesù. Od 1586 przez kilka lat przebywał poza Rzymem. Po powrocie w 1595 pozostawał w służbie kardynała Antonia Marii Galla, a równocześnie w Wielkim Poście występował jako organista w archikonfraterni SS. Crocifisso przy kościele S. Marcello. W roku 1599 był zatrudniony przez księcia Massimiliana Caffarellego, a w kolejnych latach był kapelmistrzem: w bazylice S. Giovanni in Laterano (między 1600 a 1605), w kościele S. Spirito in Saxia (od ok. 1606 do 1608), w katedrze w Weronie (formalnie od XI 1608, faktycznie od 3 VII 1609). W tym mieście w 1610 otrzymał także stanowisko maestro di musica w Accademia Filarmonica. W 1611 wrócił do Rzymu i został prefektem muzyki w Seminario Romano. W latach 1613–20 działał jako kapelmistrz w kościele Madonna dei Monti. Nie wiadomo, czym zajmował się w latach 1621–1623. W VI 1624, prawdopodobnie w trakcie podróży do Rzeczpospolitej, przebywał w Treviso. Ok. 1624/1625 objął stanowisko kapelmistrza na dworze Zygmunta III w Warszawie i piastował je do końca życia. Jednocześnie w roku 1625 przejął parafię w Broku, z której to funkcji został odwołany w VII 1629. Umarł podczas podróży powrotnej do Włoch.

Był kompozytorem bardzo płodnym; wydał za życia (głównie w Rzymie) przeszło 20 zbiorów zawierających zarówno utwory religijne, jak i świeckie. Wiele utworów drukowano w ówczesnych antologiach. Niemal wszystkie kompozycje Aneria, które powstały w Polsce, zaginęły. Z okresu polskiego pochodzi najprawdopodobniej Missa „Pulchra es” na 8 głosów, zachowana w rękopisie należącym do kapeli rorantystów na Wawelu, a być może także Missa Constantia na 12 głosów i basso continuo (dedykowana królowej Konstancji, żonie Zygmunta III).

Anerio jest jednym z najbardziej reprezentatywnych kompozytorów szkoły rzymskiej, rozwija jednak i przekracza ustalone przez nią zasady polifonii; łączy je też z zasadami basso continuo. W jego twórczości ilościowo przeważa zdecydowanie muzyka religijna, a zwłaszcza jej małe formy: motet i koncert. Anerio wprowadza tutaj styl monodyczny. Melodyka jego 1-głosowych utworów zbliża się do melodyki koncertów religijnych Viadany; jest od niej bardziej samodzielna, ale jeszcze nie recytatywna. Decydujące znaczenie dla rozwoju laudy dramatycznej i dialogo dramatycznego jako form współdziałających przy kształtowaniu się oratorium ma jego Teatro armonico spirituale, które powstało dla Congregazione dell Oratorio F. Neriego; nowością jest tutaj stosowanie we fragmentach tutti instrumentów dublujących głosy wokalne (np. Dialogo del figliuol prodigo), a nawet ilustracyjnych ustępów czysto instrumentalnych (np. Combattimento con voci & instromenti w Dialogo della conversione di S. Paolo).

Związki Aneria z Palestriną wyraziły się nie tylko w przejęciu i rozwinięciu jego stylu (Missa In te Domine speravi 6-głosowa) oraz w oparciu niektórych kompozycji na utworach mistrza (np. Missa Surge illuminare oparta na motecie Palestriny o tym samym tytule), lecz również w opracowaniu 6-głosowej Missa Papae Marcelli Palestriny na zespół 4-głosowy. Opracowanie to było bardzo popularne prawie przez cały wiek XVII (1619–89 co najmniej 7 wydań). Twórczość Aneria jest wieloraka stylistycznie; z jednej strony tworzy on struktury ściśle kanoniczne (np. Missa Paulina Burghesia), nawiązuje do stylistyki szkół flamandzkich, z drugiej zaś – stosując szeroko rozbudowane ustępy parlandowe, efekty naśladowcze oraz malarstwo dźwiękowe – operuje współczesnym mu językiem wyrazowym (np. Missa la Battaglia). Twórczość madrygałową Aneria uważa się za stylistycznie bliską utworom L. Marenzia. Anerio jako jeden z pierwszych skomponował wokalno-instrumentalną pastorelę z okazji Bożego Narodzenia. Jego twórczość instrumentalna ma znaczenie marginesowe.

Literatura: F.X. Haberl G.F. Anerio: Darstellung seines Lebensganges und Schaffens auf Grund bibliographischer Documente, „Kirchenmusikalisches Jahrbuch” 1, 1886;  R. Casimiri Maurizio, Felice e G.F. Anerio. Nuovi documenti biografici, „Rivista Musicale Italiana” 27, 1920; G. Liberali G.F. Anerio. Un suo fugace soggiorno a Treviso e le esecuzioni corali-strumentali al. monastero di S. Teonisto dal 1559 al. 1667, „Note d’archivio per la storia musicale” 17, 1940; H. Federhofer Ein Beitrag zur Biographie von G.F. Anerio, „Die Musikforschung” 2, 1949; H. Federhofer Nochmals zur Biographie von G.F. Anerio, „Die Musikforschung” 6, 1953; F. Haberl Felice und G.F. Anerio, „Musica sacra” 74, 1954; A.De Angelis I fratelli Anerio, „Santa Cecilia” 5, 1956; H.E. Smither The Latin Dramatic Dialogue and the Nascent Oratorio, „Journal of the American Musicological Society” 20, 1967; W.C. Hobbs G. F. Anerio’s „Teatro armonico spirituale di madrigali”: a Contribution to the Early History of the Oratorio, dysertacja Tulane University, 1971; N.Z. Williams The Masses of G.F. Anerio: A Historical and Analytical Study with a Supplementary Critical Edition, dysertacja The University of North Carolina, 1971; Z.M. Szweykowski Kilka uwag o twórczości mszalnej G.F. Aneria związanej z Polską, „Muzyka” 1972 nr 4; J. Armstrong The ,Antiphonae, seu Sacrae Cantiones” (1613) of Francesco Anerio. A Liturgical Study, «Analecta Musicologica»  14, Laaber 1974; G. Dixon G.F. Anerio (1567–1630) and the Roman School, „The Musical Times” 121, 1980; G. Dixon Liturgical Music in Rome (1605–1645), 2 t., dysertacja University of Durham, 1981; T. F. Kennedy Jesuits and music: the European tradition 1547–1622, dysertacja University of California, Santa Barbara, 1982; P. Ludwig Studien zum Motettenschaffen der Schüler Palestrinas, «Kölner Beiträge zur Musikforschung» 143, Ratyzbona 1986; A. Morelli Il tempio armonico: musica nell’Oratorio dei Filippini in Roma, «Analecta Musicologica» 27, Laaber 1991; A. i Z. Szweykowscy Włosi w kapeli królewskiej polskich Wazów, Kraków 1997; A. Patalas Utwory 'concertato' w twórczości G.F. Aneria, w: Affetti musicologici: Księga pamiątkowa z afektem ofiarowana profesorowi Zygmuntowi Marianowi Szweykowskiemu w 70. rocznicę urodzin/Book of essays in honour of professor Zygmunt Marian Szweykowski in his 70th birthday, red. P. Poźniak, Kraków 1999; B. Przybyszewska-Jarmińska Muzyka i finanse: Nieznane źródła do dziejów życia muzycznego na dworze królewskim polskich Wazów. I, „Muzyka” 1999 nr 1; B. Przybyszewska-Jarmińska Muzycy z Cappella Giulia i z innych rzymskich zespołów muzycznych w Rzeczpospolitej czasów Wazów, „Muzyka” 2004 nr 1; P. Wilk Sonaty da chiesa Aldebranda Subissatiego, skrzypka Jana Kazimierza, „Muzyka” 2007 nr 1; w j. ang jako: The „sonate da chiesa” by Aldebrando Subissati: The court violinist to Jan Kazimierz, King of Poland, „Musica Iagellonica” 4, 2007; D.V. Filippi Selva armonica: La musica spirituale a Roma tra Cinque e Seicento, Turnhout 2008; A. Patalas W kościele, w komnacie i w teatrze. Marco Scacchi. Życie, muzyka, teoria, Kraków 2010; D.V. Filippi Rome, Madrid, Warsaw: Polychorality and sonic creativity in the music of Tomás Luis De Victoria and G.F. Anerio, w: La musica policorale in Italia e nell’Europa centro-orientale fra Cinque e Seicento/Polychoral music in Italy and in Central-Eastern Europe at the turn of the seventeenth centuries, red. A. Patalas, M. Toffetti, Wenecja 2012; F. Bigotti Le composizioni strumentali „sacre” di G.F. Anerio, Gregorio Allegri, Giovanni Battista Organista e di anonimo nella biblioteca Altemps, w: Atti del Congresso internazionale di musica sacra in occasione del centenario di fondazione del PIMS t. 2, red. A. Addamiano i in., Watykan 2013; F. Mastroianni Ritrovata la data di nascita di G.F. Anerio, w: Tra musica e storia. Saggi di varia umanità in ricordo di Saverio Franchi, red. G. Rostirolla, E. Zomparelli, Rzym 2017; B. Przybyszewska-Jarmińska The beginnings of the small-scale sacred concerto in the Commonwealth of Poland and Lithuania, „Musicologica istropolitana” 13, 2017; A. Patalas The polychoral Masses of G.F. Anerio: Parody technique, w: Studies on the reception of Italian music in central-eastern Europe in the 16th and 17th century, red. M. Toffetti, Kraków 2018; J. Kurtzman Motets, Vespers antiphons and the performance of the post-Tridentine liturgy in Italy, w: Mapping the motet in the post-Tridentine era, red. E. Rodríguez-García, Abingdon 2019; B. Przybyszewska-Jarmińska To be a musician or a priest? The dilemmas of immigrants in the Polish royal music chapel during the seventeenth century, w: Glazba, migracije i europska kultura: Svečani zbornik za Vjeru Katalinić/Music, migration and European culture: Essays in honor of Vjera Katalinić, red. I. Cavallini, J. Guzy-Pasiak, H. White, Zagreb 2020.

Kompozycje i edycje

Kompozycje:

Il primo libro de madrigali..., na 5 głosów, wyd. Wenecja 1599

Dialogo pastorale..., na 3 głosy, lutnię/klawesyn, 1600

Madrigali..., na 5–6, 8 głosów, ks. 2, wyd. Wenecja 1608

Motecta..., na 1–3 głosy, ks. 1, 1609

Motectorum..., na 1–6 głosów i b.c., ks. 2, 1611

Recreatione armonica. Madrigali..., na 1–2 głosy i b.c., wyd. Wenecja 1611

Litaniae..., na 7–8 głosów, 1611, 3. wyd. 1626

Motectorum..., na 1–6 głosów i b.c., ks. 3, 1613

Antiphonae..., na 2–4 głosy i b.c., 1613

Sacri concentus..., na 4–6 głosów i b.c., ks. 1, 1613

Responsoria Nativitatis Domini..., na 3–4, 8 głosów i b.c., 1614, 2. wyd. 1629

Psalmi vesperarum..., na 3–4 głosy i b.c., 1614

Missarum..., na 4–6 głosów i b.c., ks. 1, 1614, 2. wyd. 1630, 6. wyd. (?) 1677

Sacri concentus..., na 1–6 głosów i b.c., ks. 4, 1617

Diporti musicali..., na 1–4 głosy i b.c., 1617

Selva armonica..., na 1–4 głosy i b.c., 1617

Sacrarum cantionum..., na 1–5 głosów i b.c., ks. 5, 1618

Teatro armonico spirituale..., na 5–8 głosów, instrumenty i b.c., 1619

Ghirlanda di sacre rose..., na 5 głosów i b.c., 1619

La bella Clori armonica..., na 1–3 głosy i b.c., 1619

Rime sacre concertate, na 2–4 głosy i b.c., 1620

I lieti scherzi..., na 1–4 głosy i b.c., 1621

Gagliarde... intavolate per sonare sul cimbalo et sul liuto, na 4 głosy, ks. 1, bez miejsca i roku wydania

Missa Paulina Burghesia..., na 5 głosów, bez miejsca i roku wydania

utwory w antologiach z lat 1599–1638; w rękopisach: liczne motety, msze i inne utwory religijne, madrygały i inne utwory świeckie, dzieła instrumentalne

 

Edycje:

Missa „pro Defunctis”, «Musica divina» 2, Ratyzbona 1865; inne wyd.: Londyn 1962;, wyd. A.G. Petti, Londyn 1966
Missa brevis, 4 gł., wyd. F.X. Haberl, Ratyzbona 1885, 2 wyd. Ratyzbona 1901

Te Deum Mit den ritualen Chorsätzen ergänzt und einer Orgelstimme versehen, wyd. H. Krenn, Wien 1897

Missa della Battaglia, 1605, «Musica divina» 11, wyd. K.G. Fellerer, Ratyzbona 1955

Missa Papae Marcelli w opr. G.F. Aneria, w: G.F. Anerio and Francesco Soriano Two settings of Palestrina’s „Missa Papae Marcelli”, wyd. H.J. Busch, «Recent researches in the music of the Baroque era» 16, Madison 1973; inne wyd. M. Berrini, bez miejsca wyd. 2015

Dialogo pastorale al. presepio di Nostro Signore a tre voci con l’intavolatura del cembalo e del liuto, wyd. Arnaldo Morelli, «Studi musicali romani» 2, Rzym 1983; inne wyd. S. Filippi, G.L. Dardo, Bergamo 1984

Gabriel Angelus locutus est Mariae oraz Saulus adhuc Spirans ze zbioru Ghirlanda... 1619, O tu che vai per via oraz Gesù nel tuo partire ze zbioru Selva armonica... 1617, Rispondi Abramo, Sedea lasso Gesù, Due figli un padre aveva, Mentre sul’alto monte, Deh pensate o mortali oraz Eccone al gran Damasco ze zbioru Teatro armonico... 1619, w: Oratorios of the Italian Baroque, t. 1, wyd. H.E. Smither, Laaber 1985

Missa „Pulchra es”, na 2 chóry, wyd. A. Patalas, «Sub Sole Sarmatiae» 3, Kraków 1994

Motetto Ego sum panis vivus … (Roma 1607), wyd. S. Villani, «Musica sacra» 5, Bolonia ok. 1997

Missa Constantia, na 3 chóry i b.c., wyd. Z.M. Szweykowski, «Sub Sole Sarmatiae» 8, Kraków 1997

Magnificat octavi toni, w: Masterworks from Rome, wyd. G. Dixon, Londyn 1998

Selva armonica (Rome, 1617), wyd. D.V. Filippi, «Recent Researches in the Music of the Baroque Era» 141, Middleton 2006

A. Subissati Sonate…, vl, b.c. / G.F. Anerio Antiphonae…, na 1–4 głosy i b.c., wyd. P. Wilk, «Sub Sole Sarmatiae» 10, Kraków 2007

Cantate Domino, wyd. J. Leininger, Houston 2019

2 Gagliarde for 4 instruments, w: «Early Music Library» 116, Londyn