Zumaya, Manuel de

Zumaya [θumʹaja], Sumaya, Manuel de, *ok. 1678 (wg niektórych źródeł ochrzcz. 4 I 1680) miasto Meksyk(?), †21 XII 1755 Oaxaca, meksykański kompozytor i organista, ksiądz. Od ok. 1690 należał do zespołu muzycznego katedry w mieście Meksyk; uczył się gry na organach u pierwszego organisty, J. de Ydiaqueza, oraz kompozycji u kapelmistrza, A. de Salazara. Brak informacji o życiu Zumayi w latach 1700–07 sugeruje, że mógł wówczas odbyć podróż do Europy, być może do Włoch. W 1708 został drugim organistą katedry, w 1710 asystentem Salazara, w 1714 pierwszym organistą, a w 1715 kapelmistrzem (wygrał konkurs utworem Sol-fa de Pedro). W 1708 dla uczczenia urodzin księcia Ludwika Ferdynanda, syna Filipa V, wystawiono w mieście Meksyk sztukę Rodrigo autorstwa Zumayi, być może z jego muzyką; w 1711 wicekról Fernando de Alencastre Noroña y Silva zatrudnił Zumayę, zlecając mu tłumaczenie librett włoskich na język hiszpański i układanie nowych. Na jego zamówienie Zumaya napisał La Partenope – pierwszą operę autorstwa kompozytora urodzonego w Nowym Świecie. Od 1738 lub 1739 Zumaya działał w Oaxaca, był kapelanem biskupa T. Montaño do jego śmierci w 1742. Od 1745 do końca życia był kapelmistrzem katedry; tu, podobnie jak wcześniej w katedrze w mieście Meksyk, powiększył zespół instrumentalne i zasoby biblioteczne.

W dorobku Zumayi główną pozycję zajmują villancicos (1–8-, 11–12-głosowe, z basso continuo lub z towarzyszeniem 1–2 skrzypiec i basso continuo, niekiedy większego zespołu). Są różnorodne stylistycznie, od polifonicznych w stylu renesansowym (Sabio y amante) do barokowych. We wcześniejszych, na ogół o formie tradycyjnej z refrenem lub zwrotkowej, kontrapunkt sąsiaduje z homofonią, instrumenty dublują głosy wokalne, harmonia oscyluje między modalnością a tonalnością; niższe głosy wokalne bywają nietekstowane – prawdopodobnie przeznaczone dla instrumentów. Villancicos późniejsze, jak Angélicas milicias na 8 głosów, instrumenty smyczkowe, obój i basso continuo, Albricias mortales na 7 głosów, 2 skrzypiec, trąbkę i basso continuo czy najsławniejsze – Celebren, publiquen na 7 głosów, chór, skrzypce, trąbkę i basso continuo, skomponowane są w dojrzałym stylu barokowym – tonalne, z instrumentami koncertującymi, o żywej rytmice i ozdobnej linii wokalnej; odcinki chóralne przeplatają części solowe i ansamblowe. Część utworów w języku łacińskim także utrzymana jest w stile moderno, podobnie jak Misa a 5 i polichóralna Misa de tercer tono, natomiast trzon twórczości liturgicznej reprezentuje kultywowany do początku XVIII w. w meksykańskich kościołach styl polifonii postpalestrinowskiej (w tym motety napisane z Salazarem, zachowane w 2 księgach chóralnych z 1717), niekiedy z użyciem cantus firmus (Misa Te Joseph celebrent). Zumaya odegrał znaczącą rolę we wprowadzeniu do meksykańskiej muzyki stylu barokowego. W jego twórczości silne są wpływy włoskie: we wczesnych villancicos solowych, jak El de Pedro solamente na sopran i zespół instrumentalny, redukcję faktury można tłumaczyć wpływem włoskiej monodii, w późniejszych forma kształtowana jest na wzór kantaty, z recytatywami i ariami da capo; na kartach tytułowych pojawia się określenie „kantata”. Kompozytor z upodobaniem stosował technikę polichóralną (5–12-głosowe zespoły wokalne dzielone są na 2–3 chóry, często nierównej wielkości), jego utwory wyróżnia – jak w Sol-fa de Pedro na 4 głosy i basso continuo – schromatyzowanie, stosowanie śmiałych rozwiązań harmonicznych (także w prima prattica), niekiedy malarstwo dźwiękowe.

Literatura: J. Estrada Música y músicos de la época virreinal, miasto Meksyk 1973; A.R. Catalyne Manuel de Zumaya (ca. 1678–1756), w księdze pamiątkowej P. Alderman, red. B.L. Karson, Provo (Utah) 1976; R. Stevenson Manuel de Zumaya en Oaxaca, „Heterofonía” nr 64, 1979; A. Tello Archivo musical de la catedral de Oaxaca. Catálogo, miasto Meksyk 1990; C.H. Russell Manuel de Sumaya. Reexamining the „a cappella” Choral Music of a Mexican Master, w: Encomium musicae, księdze pamiątkowej R.J. Snowa, red. D.E. Crawford i G. Wagstaff, Hillsdale (Nowy Jork) 2002; M.N. Dean Renaissance and Baroque Characteristics in Four Choral Villancicos of Manuel de Sumaya, dysertacja Texas Tech University w Lubbock,