Żuławski, Jerzy

Żuławski Jerzy, *14 VII 1874 Lipowiec (k. Rzeszowa), †9 VIII 1915 Dębica, polski prozaik, poeta, dramaturg, eseista oraz teoretyk sztuki i filozof. W 1892 rozpoczął w Zurychu studia techniczne na tamtejszej politechnice, następnie filozofię w Bernie (doktorat w 1898 na podstawie rozprawy Das Problem der Kausalität bei Spinoza). Po powrocie do kraju pracował krótko jako nauczyciel gimnazjalny w Jaśle i Krakowie, od 1902 poświęcił się wyłącznie pracy literackiej i publicystycznej. Należał do krakowskiego środowiska artystycznego Młodej Polski. Blisko przyjaźnił się ze S. Przybyszewskim, J. Kasprowiczem, L. Rydlem i K. Przerwą-Tetmajerem, a jego portrety malował S. Wyspiański. Od 1910 Żuławski mieszkał na stałe w Zakopanem, gdzie angażował się w rozwój taternictwa, współtworząc m.in. Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe. Po wybuchu I wojny światowej w 1914 wstąpił do Legionów Polskich. Zmarł w szpitalu polowym w Dębicy na tyfus plamisty.

Współczesna historia literatury widzi w Żuławskim przede wszystkim jednego z głównych prekursorów rodzimej fantastyki naukowej. Pozycję tę autor zawdzięcza tzw. trylogii księżycowej, na którą złożyły się powieści Na srebrnym globie (1903), Zwycięzca (1910) oraz Stara Ziemia (1911). Ukazując mechanizmy powstawania mitu religijnego i porządku społecznego, cykl ten stał się wykładnią antyutopijnej, katastroficznej historiozofii autora.

Poetycki dorobek Żuławskiego, ujęty m.in. w tomach Na strunach duszy (1895), Intermezzo (1897), Stance o pieśni (1897) oraz Z domu niewoli (1902), wyrasta z ducha parnasizmu (operowanie pojęciami, nie symbolami). Charakteryzuje go dbałość o formę wersyfikacyjną oraz nasycenie intelektualną retoryką. Związki poezji Żuławskiego z muzyką ujawniają się na poziomie tematyzacji utworów oraz kompozycji strukturalnej cykli lirycznych.

Znaczenie dla muzykologicznej interpretacji dorobku Żuławskiego mają jego pisma krytyczne i filozoficzne, zebrane głównie w tomie Prolegomena (1902). Stanowią one próbę systematyzacji teorii sztuki S. Przybyszewskiego, a zarazem polemiki z głoszonymi przez niego poglądami. Żuławski przeczy jego tezie jakoby słowo, a zwłaszcza dźwięk muzyczny mogły być bezpośrednim wyrazem „nagiej duszy” (tzw. „meta-słowo” i „meta-muzyka”). Są to według niego tylko symbole wymagające intelektualnego zapośredniczenia, muzyka zaś, jako sztuka najmniej materialna, oferuje największą dowolność ich interpretacji.

W twórczości dramatycznej Żuławskiego widać wpływ myśli R. Wagnera, zwłaszcza koncepcji Gesamtkusntwerk. Pisarz odrzucał tradycyjny podział na zamknięte sceny konwersacyjne, zastępując je ciągłymi, ewoluującymi motywami myślowymi i nastrojowymi, co odpowiadało wagnerowskiej zasadzie płynnej melodii (niem. unendliche Melodie). Żuławski konstruował monologi bohaterów na wzór arii operowych, a sceny zbiorowe rytmizował w sposób ułatwiający ich przekształcenie w partie chóralne. Postulat Gesamtkunstwerk realizował również za pomocą didaskaliów, w których określał warunki oświetleniowe, kolorystykę dekoracji oraz postulowaną aurę brzmieniową. Takie nastawienie autora sprawiło, że jego dramaty charakteryzowały się naturalną predyspozycją do adaptacji na grunt teatru operowego.

Dramaty Żuławskiego cechowały się mityczno-mistyczną atmosferą, symbolicznym uniwersalizmem oraz wplecionymi w strukturę tekstu fragmentami o charakterze pieśniowym. Przykładem jest Eros i Psyche (wyd. Lwów 1904) ukazujący odwieczną walkę ducha z materią i tęsknotę do Absolutu. Rozmach utworu, podzielonego na siedem zróżnicowanych historycznie obrazów, zainteresował G. Pucciniego. Włoski kompozytor rozważał stworzenie opery na kanwie dramatu Żuławskiego, ostatecznie wycofał się jednak z projektu, obawiając się trudności inscenizacyjnych związanych z ogromem przedsięwzięcia. Zrealizował je L. Różycki, którego fantastyczno-symboliczna opera (libretto Żuławski przygotowywał razem z kompozytorem) stała się jego najwybitniejszym dziełem. Jego prapremiera (Wrocław 10 III 1917, w języku niemieckim, przekł. S. Goldenring i F. Leo) zapoczątkowała triumfalny pochód opery przez sceny europejskie, dzięki czemu stała się ona pierwszą polską operą modernistyczną o międzynarodowym znaczeniu.

Drugim istotnym dramatem Żuławskiego, który zapisał się w historii polskiej opery, jest Ijola (1905). Na jego podstawie P. Rytel stworzył operę pod tym samym tytułem, wystawioną w Warszawie w 1927. W latach 1935–1936 Rytel podjął próbę skomponowania kolejnego dzieła operowego opartego na dramacie Żuławskiego Koniec Mesjasza. Prace te przerwała śmierć, a kompozytor zdołał ukończyć jedynie akt I.

Opery według dramatów Żuławskiego skomponowali również: T.Z. Kassern The Anointed/Koniec Mesjasza (1951) i Eros i Psyche (1954, nieukończona) – obie do librett kompozytora w języku angielskim, oraz F. Szopski Eros i Psyche (1915, zaginiona); muzykę teatralną do Końca Mesjasza napisał M. Hertz, a J. Gall pieśni inspirowane bezpośrednio scenami lirycznymi z Erosa i Psyche (1905).

Inspirację w poezji Żuławskiego znaleźli: M. Drobner, kantata Dies irae (1933, zaginiona), F. Nowowiejski, pieśni chóralne Kościuszko (1924, zaginione) i Bitwa pod Racławicami (1925) oraz P. Rytel, M. Popławski i T. Joteyko – pieśni solowe. Muzykę do filmu Na srebrnym globie (1989) w reżyserii A. Żuławskiego (stryjecznego wnuka pisarza) skomponował A. Korzyński.

Najstarszy syn Żuławskiego, Marek (1908–1985), zyskał sławę jako malarz, a równocześnie pozostawił po sobie eseistykę poświęconą m.in. zjawiskom muzycznym. Drugi syn pisarza, Wawrzyniec (1916–1957), stał się kluczową postacią dla powojennej polskiej muzykologii. Wawrzyniec Żuławski był profesorem Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Warszawie oraz działaczem Związku Kompozytorów Polskich. Przez lata blisko współpracował z Polskim Wydawnictwem Muzycznym, publikując na jego łamach istotne rozprawy historyczne. Najmłodszy z braci, Juliusz Żuławski (1910–1999), jako pisarz utrwalił m.in. relacje ojca z kompozytorami epoki w pamiętniku rodzinnym Z domu.

Literatura: L. Różycki Dzieje „Erosa i Psyche” oraz Ł. Kamieński „Eros i Psyche” L. Różyckiego, „Muzyka” 1930 nr 2; J. Kański „Eros i Psyche” L. Różyckiego i „Ijola” P. Rytla na scenie Opery Wrocławskiej, „Ruch Muzyczny” 1957 nr 15; A. Okońska Dramaty Jerzego Żuławskiego, „Przegląd Humanistyczny” 1975 nr 1; Jerzy Żuławski. Życie i twórczość, red. E. Łoch, Rzeszów 1976; J. Żuławski Z domu, Warszawa 1978; B. Sikorowska Poglądy filozoficzno-estetyczne Jerzego Żuławskiego a niektóre aspekty jego twórczości dramatycznej, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny [WSP w Krakowie]” 1980 z. 72; L. Wiśniewska Filozofia twórczości Jerzego Żuławskiego, „Kieleckie Studia Bibliologiczne” 1995 t. II; M. Zduniak Novitäten im Breslauer Stadttheater. Richard Strauss – „Salome” (1906), Claudio Monteverdi – „L’Orfeo” (1913), Ludomir Różycki „Eros und Psyche” (1917), „Musikgeschichte in Mittel- und Osteuropa” 1998 nr 3; D. Trześniowski Śmierć w pięknych dekoracjach. O „Erosie i Psyche” Jerzego Żuławskiego, w: Modernistyczny wizerunek człowieka. Studia historyczno-literackie, red. J. Szcześniak, D. Trześniowski, Lublin 2001; A. Wypych-Gawrońska „Eros i Psyche” – utwór dramatyczny w dziele operowym, „Prace Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Częstochowie. Filologia Polska. Historia i Teoria Literatury” 2003 z. 9; A. Wypych-Gawrońska Literatura w operze. Adaptacje dramatyczno-muzyczne utworów literackich w Polsce do 1918 roku, Częstochowa 2005; W. Gutowski Mit jako matryca (i przezwyciężenie) historii. (O „Erosie i Psyche” Jerzego Żuławskiego) oraz D. Trześniowski Eros i Psyche. Apulejusz – Żuławski – Różycki, w: Ateny – Rzym – Bizancjum. Mity śródziemnomorza w kulturze XIX i XX wieku, red. J. Ławski, K. Korotkich, Białystok 2008; M. Zduniak Wrocławska prapremiera opery „Eros i Psyche” Ludomira Różyckiego, w: Między muzykologiczną refleksją a pedagogiczną pasją. Księga Jubileuszowa dedykowana Profesorowi Leonowi Markiewiczowi w osiemdziesiąte urodziny, red. G. Darłak, K. Dadak-Kozicka, E. Knapik, Katowice 2008; Zasługi Jerzego Żuławskiego i jego rodu dla literatury i kultury, red. D. Trześniowski, E. Łoch, Lublin 2011; A. Zwierzycka „Eros i Psyche” – opera Ludomira Różyckiego, w: Tradycje śląskiej kultury muzycznej, t. 14 cz. II, red. A. Granat-Janki i in., Wrocław 2017; D. Trześniowski Jerzy Żuławski. Retoryka nowoczesności, Radom 2019; L. Wiśniewska-Rutkowska Mistrz wielu talentów. Esej o Jerzym Żuławskim, Białystok 2022; T. Barszcz „Eros i Psyche” Ludomira Różyckiego – od dramatu do opery, „Litteraria Copernicana” 2025 nr 3–4.