Vitali, Filippo

Vitali Filippo, *2 V 1591 Florencja, †10 XI 1654 Florencja, włoski kompozytor i śpiewak (tenor), ksiądz. Do 1630 mieszkał prawdopodobnie w mieście rodzinnym, skąd wyjeżdżał na krótko do Wenecji (1616, 1622, 1625, 1629) i Rzymu (1618–20, 1631–32, 1633–38, 1640, 1642–45), m.in. w związku z wydaniem swych utworów. W karnawale 1620 w pałacu Orazio Corsiniego w Rzymie wielokrotnie wystawiono pierwszą operę Vitalego L’Aretusa, dedykowaną kardynałowi Scipione Borghesemu. W latach 1630–31 Vitali był kapelmistrzem katedry w Turynie, w latach 1631–45 śpiewakiem w kapeli papieskiej, a w latach 1637–42 jednocześnie muzykiem kardynała Antonia Barberiniego w Rzymie. W tym czasie odpowiadał za oprawę muzyczną w rzymskich kościołach S. Agnese, S. Agata i Santissima Trinità dei Pellegrini. Po 1645 wrócił do Florencji, by objąć stanowisko maestro di cappella ducale przy kościele S. Lorenzo; w latach 1648–49 był kapelmistrzem bazyliki S. Maria Maggiore w Bergamo, a od 1651 do końca życia – w S. Maria del Fiore we Florencji.

Vitali był wszechstronnym kompozytorem, aktywnym zarówno na polu prima, jak i seconda pratica, a także jednym z prekursorów florenckiego dramma per musica w Rzymie. Do jego najwybitniejszych dzieł należy favola L’Aretusa – pierwsza opera o tematyce świeckiej, wystawiona w Rzymie; scenografię przygotował syn G. Cacciniego – Pompeo, a wśród solistów był sławny M. Savioni. Podobnie jak u J. Periego i G. Cacciniego opery Vitalego zbudowane są z recytatywów, duetów, krótkich fragmentów chóralnych i instrumentalnych ritornelów. O ich powodzeniu świadczyć może fakt, iż wszystkie zostały wydane wkrótce po prapremierze.

Kompozytor przyczynił się też do rozwoju monodii świeckiej, publikując liczne zbiory arii solowych, madrygałów i duetów, z których na szczególne wyróżnienie zasługują wariacje stroficzne ze zbioru Musiche (1618), oparte na basowym temacie romaneski. Odbiciem jego pracy dla licznych zespołów kościelnych są utwory utrzymane w rzymskim stile antico: palestrinowskie w stylu hymny i responsoria a cappella z zastosowaniem techniki alternatim, a także motety i psalmy z udziałem organów.

Literatura: J.W. Pruett The Works of Filippo Vitali, dysertacja University of North Carolina, Chapel Hill 1962; W. Brüning Filippo fiorentino, 1599–1654: seine funfstimmigen Motetten, Rzym 1965; J.W. Hill The musical chapel of the Florence cathedral in the second half of the seventeenth century: Vitali, Comparini, Sapiti, Cerri w: Atti del VII centenario del Duomo di Firenze. III: Cantate Domino – Musica nei secoli per il Duomo di Firenze, red. G. Giacomelli, P. Gargiulo, C.M. Gianturco, Florencja 2001; Z.M. Szweykowski Recytatyw w L’Aretusa Filippo Vitalego w: Muzyka jest zawsze współczesna: Studia dedykowane Profesor Alicji Jarzębskiej, red. M. Woźna-Stankiewicz, A. Sitarz, Kraków 2011.