Van Helmont, Charles Joseph

Van Helmont Charles Joseph, Carol Josephus, *19 III 1715 Bruksela, †8 VI 1790 Bruksela, flamandzki kompozytor, organista, kapelmistrz. Uczeń H. Bréhy’ego, w 1733 został organistą (następcą J. Boutmy’ego) w katedrze St Michel et Gudule w Brukseli, w 1737 podjął obowiązki kantora w Notre Dame de la Chapelle (Kapellekerk), które pełnił do śmierci arcyksiężnej Marii Elżbiety Habsburg (†1741), namiestniczki Niderlandów Austriackich. Od 1741 ponownie związany z katedrą św. Michała i św. Guduli, gdzie uzyskał stanowisko kapelmistrza; jego następcą w 1777 został syn Adrien Joseph (1747–1830). Oprócz pełnienia obowiązków kościelnych, od 1768 dawał cotygodniowe koncerty z założonym przez siebie (jednym z pierwszych w Brukseli) towarzystwem muzycznym. Spośród utworów Van Helmonta, wymienianych w XVIII-wiecznych inwentarzach, zachowało się 429 rękopisów w bibliotece konserwatorium w Brukseli w tzw. Fonds de musique ancienne de Ste Gudule (m.in. Psalmi vesperarum et completi de officiis decanalibus) oraz 96 rękopisów w Bibliothèque Royale Albert I w Brukseli. Współczesne zainteresowanie muzyką Van Helmonta odzwierciedlają nagrania, m.in. Missa solemnis S. Gudilae (1995 i 2001).

Silny wpływ na twórczość Van Helmonta wywarł styl włoski. Komponował głównie utwory religijne (msze, motety, litanie do Najświętszej Maryi Panny, lamentacje, hymny i inne), najczęściej na chór 4-głosowy z towarzyszeniem instrumentów smyczkowych i basso continuo (organy), wieloczęściowe, składające się z serii fragmentów kontrastujących pod względem obsady (chóralna, solowa, duety) i formy (recytatywy, arie da capo i wariacyjne), z bogato zdobioną linią melodyczną, złożoną rytmiką i harmonicznymi progresjami; niekiedy wprowadzał głosy solowe i instrumenty dęte, a na szczególne uroczystości powstawały utwory 2-chórowe (np. Missa S. Caeciliae, Missa Jubilemus czy oratorium Judith) z popisowymi partiami solowymi i rozbudowanym finałem.

Muzykę orkiestrową Van Helmont komponował okazjonalnie (2 symfonie, uwertura). Wcześnie zaczął tworzyć muzykę klawesynową, w 1737 wydał zbiór suit w stylu francuskim Pièces de clavecin, zawierający stylizowane tańce, ronda, utwory o programowych tytułach (m.in. La caille, La sauteuse, La mélodieuse, Le parc), które wykazują silne wpływy muzyki J.-Ph. Rameau. S. Clercx-Lejeune (zob. Edycje) wymienia Van Helmonta wśród wybitnych klawesynistów belgijskich XVIII w. Muzyka klawesynowa wywarła wpływ także na jego utwory organowe (o fakturze zbliżonej bardziej do klawesynu niż organów), m.in. fugi, zwięzłe konstrukcyjnie, z rozbudowanym finałem lub wirtuozowską, improwizacyjną kadencją (nasuwające skojarzenia z muzyką Händla). Na uwagę zasługuje najwybitniejsze świeckie dzieło Van Helmonta – divertimento Le retour désiré skomponowane w 1749 na powrót (po francuskiej okupacji) namiestnika Niderlandów Austriackich Karola Lotaryńskiego i cieszące się popularnością u współczesnych (Ch.S. Favart wykorzystał je jako muzykę baletową).

Literatura: R. Wangermée Les maîtres de chant des XVII^e et XVIII^e siècles à la collégiale des SS. Michel et Gudule à Bruxelles, Bruksela 1950 (zawiera pełny wykaz motetów Van Helmonta); L.R. Baratz A Belgian fonds and Secondary Source Materials, „Fontes Artis Musicae” XXXVII, 1990; L.R. Baratz St. Gudula’s Children. The „Boninfanten” and „Choraelen” of the Brussels Collegiate Church during the Ancien Régime, w: Musicology and Archival Research, materiały z kolokwium w Brukseli 1993, red. B. Haggh i inni, Bruksela 1994; G. Huybens Een onbekend muziekhandschrift van Charles-Joseph Van Helmont, Musica Antiqua Europae Orientalis. Acta Musicologica X, Bydgoszcz 1997.