Tymoteusz z Miletu

Tymoteusz z Miletu, Timotheos, *ok. 450 p.n.e. Milet, †ok. 360 p.n.e., grecki poeta, kompozytor i wirtuoz gry na kitarze. Według Aleksandrosa z Afrodisias był synem Tersandrosa. Działał w Atenach, Efezie, Sparcie i Macedonii. Według Diodora Sycylijskiego rozkwit jego działalności przypada na początek IV w. p.n.e. Wywodził się z kręgu uczniów Frynisa z Mityleny, twórcy nomosu kitarodycznego, i razem z Filoksenosem należał do czołowych przedstawicieli tzw. „nowej muzyki”. Zasłynął głównie jako twórca licznych nomosów, dytyrambów, hymnów i innych form poetyckich, dzięki którym zyskał sławę i które w swoim czasie były wysoko cenione, m.in. przez Arystotelesa. Był przyjacielem Eurypidesa i twórcą kitarodii dodanej do jego tragedii Antiope. Eurypides z kolei jest autorem wstępu (prooimion) do najsławniejszego nomosu Tymoteusza z Miletu, Persai (Persowie), nagrodzonego na igrzyskach w Atenach ok. 416 p.n.e. Zachowane do dziś fragmenty tego dzieła, odnalezione w 1902 (na papirusie z końca IV w. p.n.e. w grobowcu Abu Sir w Egipcie), liczą ok. 250 wierszy. Utrzymane w formie dytyrambu przeznaczonego do recytacji solowej przy akompaniamencie kitary (nomos kitarodyczny) zawierają poetyckie opisy różnych wydarzeń historycznych, wśród których wybija się relacja z bitwy pod Salaminą, wyrażona środkami poetyckimi z zastosowaniem gry słów i onomatopejami, prowadzącymi do realistycznych imitacji, oraz ważne wzmianki autobiograficzne.

Tymoteusz z Miletu jest jednym z czołowych przedstawicieli greckiej poezji późnoklasycznej. Początkowo jego utwory były silnie związane z tradycyjną sztuką nomosu, od której później coraz bardziej się oddalał, stając się w zakresie twórczości poetycko-muzycznej wybitnym nowatorem. Sam twierdził, że udoskonalił muzykę, wynalezioną przez Orfeusza i uporządkowaną przez Terpandra. Rozwinięty i oparty na rozbudowanej ornamentyce słownej styl jego poezji stanowił podstawę dla kształtowania ozdobnej i swobodnej formalnie linii melodycznej. Jego zasługą było też wprowadzenie chóru do nomosu. Dzięki zwiększeniu liczby strun kitary z 7 do 11 (a nawet 12, jak twierdzi Ferekrates), odejściu od ustalonych struktur modalnych, stosowaniu współbrzmień, rozwiniętej chromatyki i wybujałej ornamentacji Tymoteusz z Miletu doprowadził do powstania nowego stylu kitarodii. Te nowatorskie osiągnięcia spotkały się z dezaprobatą Spartan. Zarzucano mu pogwałcenie tradycji i Tymoteusz musiał opuścić Spartę (wspominają o tym Pauzaniasz, Nikomachos z Gerazy, Plutarch i Ateneusz, a tekst uchwały Spartan przeciw Tymoteuszowi z Miletu przytacza Boecjusz w De institutione musica). Przeniósł się na dwór króla Macedonii Archelaosa I w Pelli, gdzie według Suidesa zmarł mając 97 lat.

Literatura: H. Huchzermeyer Aulos und Kithara in der griechischen Musik bis zum Ausgang der klassischen Zeit, Emsdetten 1931; H. Grieser Nomos, ein Beitrag zur griechischen Musikgeschichte, Heidelberg 1937; O. Gombosi Tonarten und Stimmungen der antiken Musik, Kopenhaga 1939, przedr. fot. 1951; M. Wegner Das Musikleben der Griechen, Berlin 1949; O. Hansen On the Date and Place of the First Performance of Timotheus’ „Persae”, „Philologus” CXXVIII, 1984; T.H. Janssen Timotheus’ „Persae”. A Commentary, Amsterdam 1984; J. Herington Poetry into Drama. Early Tragedy and the Greek Poetic Tradition, Berkeley 1985; G.F. Brussich Un auleta del IV secolo ante Christum. Timoteo de Tebe, w: Mousiké. Metrica, ritmica e musica greca, ks. pamiątkowa G. Comottiego, red. B. Gentili, E Perusino, Piza 1995; J.H. Hordern The Fragments of Timotheus, Oksford 2002; M.L. West Muzyka starożytnej Grecji, tłum. A. Maciejowska, M. Kaziński, Kraków 2003; T.A.C. Lynch „Without Timotheus, much of our melopoiia would not exist; But without Phrynis, there wouldn’t have been Timotheus”: Pherecrates’ twelve strings, the strobilos and the harmonic paranomia of the New Music, „Greek and Roman musical studies” VI, 2018.