Tromlitz, Johann Georg

Tromlitz [tr´omlyc] Johann Georg, *8 XI 1725 Reinsdorf (k. Artern, Turyngia), †4 II 1805 Lipsk, niemiecki flecista, pedagog, budowniczy fletów, kompozytor i autor pism dydaktycznych. O początkach jego edukacji muzycznej nic bliżej nie wiadomo, ale w połowie XVIII w. był już uznawany za jednego z najwybitniejszych wirtuozów tego instrumentu. Po ukończeniu w 1750 studiów prawniczych w Lipsku pracował tam jako notariusz miejski, a ok. 1753 zajął się udoskonalaniem konstrukcji fletu poprzecznego (flauto traverso). W latach 1754–76 był pierwszym flecistą Grosse Concert-Gesellschaft w Lipsku, a po rozwiązaniu zespołu w następstwie wojny siedmioletniej występował jako koncertujący wirtuoz, dużo przy tym podróżując, m.in. do St. Petersburga. Po 1776 całkowicie oddał się badaniom nad ulepszeniem konstrukcji fletu, działalności dydaktycznej, pisaniu rozpraw i komponowaniu; tworzył głównie utwory na flet, w tym koncerty, sonaty i utwory kameralne. Pracując nad wzbogaceniem możliwości fletu, polepszeniem intonacji, ułatwieniem gry i wyrównaniem brzmienia w całej skali instrumentu, wiele lat eksperymentował z dodawaniem nowych lub zastępczych klap (od 2 do 8) oraz z różnymi materiałami korpusu. W 1796 oferował aż 47 modeli wykonanych z różnych materiałów, a jego 8-klapowy flet z 1800 umożliwiał czystą grę we wszystkich tonacjach.

Wiele uwagi poświęcał też metodyce gry na flecie. O ile jego pierwsze teksty z 1781 i 1783 dotyczyły tylko nowych rozwiązań konstrukcyjnych, to rozprawa Kurze Abhandlung vom Flötenspielen (1786) jest już poświęcona takim zagadnieniom, jak kształtowanie dźwięku (embouchure), sposoby korygowania intonacji i technika palcowania. Najważniejsza praca Tromlitza, monumentalna Ausführlicher und gründlicher Unterricht (1791), stanowi najpełniejsze w 2 połowie XVIII w. kompendium wiedzy o grze na flecie poprzecznym; przedstawia różne rodzaje artykulacji, zagadnienia intonacji, strojenia i ornamentyki oraz budowy, konserwacji i naprawy instrumentu. Autor kładzie nacisk na systematyczne ćwiczenie, wzorowanie dźwięku fletu na głosie ludzkim i rozwijanie u flecistów ogólnej muzykalności, co wskazuje na inspirację niektórymi poglądami J.J. Quantza. Po 1791 Tromlitz kontynuował prace nad zwiększeniem liczby klap i prowadził zażarte spory z innymi producentami instrumentów. Przez 7 lat korespondował z J.J.H. Ribockiem (1743–1785), lekarzem, flecistą-amatorem i konstruktorem instrumentów, którego idee i publikacje mogły stanowić dlań ważne źródło inspiracji. Jego ostatnia duża rozprawa, Über die Flöten mit mehrern Klappen (1800), poświęcona jest konstrukcji i zaletom fletu z wieloma klapami oraz znaczeniu tych udogodnień dla poprawy intonacji, rozszerzenia zakresu dźwiękowego i ułatwienia gry w odległych tonacjach (czemu służą zamieszczone tablice palcowania). Publikacje Tromlitza są dziś cennym źródłem do badań nad XVIII-wieczną praktyką wykonawczą, ornamentyką i artykulacją, a także nad rozwojem myśli konstrukcyjnej i wiedzy z zakresu akustyki. Jego wynalazki, niedoceniane przez współczesnych, w dużej mierze zostały zaadaptowane przez Th. Boehma.

Literatura: F. Demmler Johann Georg Tromlitz, Berlin 1961, Buren ²1985; K. Ventzke Dr. J.J.H. Ribock (1743–1785). Ein Beitrag zur Entwicklungsgeschichte der Querflöte, „Tibia” II/1, 1976; T.E. Warner Tromlitz’s Flute Treatise. A Neglected Source of Eighteenth Century Performance Practice, w: A Musical Offering, ks. pamiątkowa M. Bernsteina, red. C. Brook i E.H. Clinkscale, Nowy Jork 1977; F. Vester Flute Music of the 18th Century. An Annotated Bibliography, Monteux 1985; M. Castellani „Über den schönen Ton auf der Flöte”. Il bel suono sul flauto traverso secondo Johann George Tromlitz, „Recercare” II, 1990, wersja niemiecka: „Tibia” XVII/9, 1992; J. Bowers Tromlitz on Playing the Flute, a Résumé, „Performance Practice Review” VII, 1994; A. Powell The Tromlitz Flute, „Journal of the American Musical Instrument Society” XXII, 1996; A. Powell Mozart und die Tromlitz-Flöte, „Tibia” XXVI/3, 2001; A. Powell The Flute, New Haven 2002; G. Buch-Salmen „Viele blasen, ohne eigentlich zu wissen, was dazu gehöret …”. Zum 200. Todestag von Johann George Tromlitz (1725–1805), „Die Tonkunst” 2006; A. Pustlauk The Classical and Early Romantic Flute: A Theoretical and Practical Guide, Oxford 2025.