Schürmann [szʹürman], Schurmann, Scheuermann, Georg Caspar, *1672 lub pocz. 1673 Idensen (k. Hanoweru), †25 II 1751 Wolfenbüttel, niemiecki kompozytor. Syn pastora Statiusa Caspara Schürmanna z Alfelde. Prawdopodobnie na początku lat 90. XVII w. przebywał w Hamburgu, gdzie być może studiował i uczył się muzyki, a od 1693 występował jako śpiewak (alt) w tamtejszej operze oraz w kościołach. W 1697 wraz z operą hamburską gościł na dworze Antona Ulricha, księcia Brunszwiku, gdzie wkrótce został kapelmistrzem, nadwornym kompozytorem operowym i kierownikiem muzyki kościelnej, które to funkcje pełnił do końca życia. W 1701 został wysłany przez księcia do Wenecji, aby zapoznać się z włoskim stylem operowym; tam współpracował z C.F. i G.A. Pollarolo, T. Albinonim, F. Gasparinim, A. Lottim i innymi. Po powrocie, w 1702 podjął swoje obowiązki na dworze brunszwickim. W 1703 został oddelegowany do Meiningen, tam do 1706 był nadwornym dyrygentem i kompozytorem księcia Bernharda I von Sachsen, a następnie powrócił na stałe do Brunszwiku, gdzie obok dotychczasowych obowiązków pełnił funkcję nauczyciela muzyki księcia i jego rodziny. Współpracował też jako kompozytor z organizowanym corocznie festiwalem operowym w Naumburgu oraz tłumaczył i opracowywał libretta operowe. Po śmierci księcia Antona Ulricha młodszego (1714) pracował u jego następcy, księcia Augusta Wilhelma (1714–27), który wybudował nowy teatr operowy i umożliwił Schürmannowi rozbudowę kapeli dworskiej. Jednak później, za czasów księcia Karola (panującego od 1735), na dworze zapanowała opera włoska, zaś działalność Schürmanna wraz z rodzimym repertuarem została wyraźnie ograniczona.
Schürmann znany był głównie z twórczości operowej; z jego ponad 30 utworów scenicznych zachowały się w całości jedynie trzy: Salomon, Die getreue Alceste i Ludovicus Pius. Ich cechą charakterystyczną jest zespolenie operowego stylu północnoniemieckiego, głównie szkoły hamburskiej, czerpiącej z ludowości i muzyki tanecznej (m.in. twórczość R. Keisera i J.S. Kussera), ze stylem włoskim, zwłaszcza wenecką praktyką operową (A. Steffani). Charakterystyczne dla oper są arie da capo, często z użyciem techniki polifonicznej i wstawek instrumentalnych, oraz deklamacyjne recytatywy o wyraźnych akcentach dramatycznych. W niektórych dziełach Schürmanna obok wspomnianych elementów niemieckiej tradycji operowej pojawia się też powolna, niemal statyczna rytmika, służąca podkreśleniu funkcji harmonicznej, co pozwala przypuszczać, że jego muzyka oscylowała w kierunku klasycznego stylu dzieł G.F. Händla. Kantaty Schürmanna mają zróżnicowaną formę, często pojawiają się w nich recytatywy.
Literatura: H. Sommer Die Oper Ludwig der Fromme von Georg Caspar Schürmann., „Monatshefte für Musikgeschichte” XIV, 1882; E. Stier Georg Caspar Schürmann, ein Hofkapellmeister des 18. Jahrhunderts, „Die Musik” III, 1903/04; P. Zimmermann Georg Caspar Schürmann, „Braunschweigisches Magazin” XII, 1906; G.F. Schmidt Georg Caspar Schürmann, Monachium 1913; E. Rosendahl Geschichte der Hoftheater in Hannover und Braunschweig, Hanower 1927; G.F. Schmidt Neue Beiträge zur Geschichte der Musik und des Theaters am Herzoglichen Hofe zu Braunschweig-Wolfenbüttel, Monachium 1929; G.F. Schmidt Die frühdeutsche Oper und die musikdramatische Kunst Georg Caspar Schürmanns, 2 t., Ratyzbona 1933–34; E. Rosendahl Wo und wann Georg Caspar Schürmann geboren wurde, „Archiv für Musikforschung” VII, 1942; H.J. Marx, D. Schröder Die Hamburger Gänsemarkt-Oper. Katalog der Textbücher, Laaber 1995.
Kompozycje
Sceniczne:
singspiele:
Salomon, singspiel religijny, libretto książę Anton Ulrich starszy i J.Ch. Knorr von Rosenroth, wyst. Brunszwik 1701
Daniel, singspiel religijny, libretto. J.Ch. Knorr von Rosenroth, wyst. Brunszwik 1701
Leonilde oder Der siegende Beständigkeit, libretto G. Fiedler, wyst. Brunszwik 1704 lub 1705
Das verstöhrte Troja, libretto J.Ch. Frauendorf(?), wyst. Brunszwik 1706
Telemaque, libretto J.Ch. Frauendorf(?), wyst. Naumburg 1706, wersja zrewid. pt. Telemachus und Calypso, wyst. Brunszwik 1717
Porsenna, libretto F.Ch. Bressand, wyst. Brunszwik 1718 (także tytuł Clelia)
Heinrich der Vogler, libretto J.U. König, cz.1. wyst. Brunszwik 1718, cz.2. wyst. Brunszwik 1721
Ixion, libretto G. Fiedler, wyst. Brunszwik 1722
Der von Londinen zugleich geliebte und ungeliebte Pharasmanes, König von Iberien, libretto J.F.A. von Uffenbach, wyst. Brunszwik 1729
opery:
Die Plejades oder Das Siebengestirn, libretto F.Ch. Bressand, wyst. Brunszwik 1716
Atis oder Der stumme Verliebte, libretto L. von Bostel, wyst. Brunszwik 1717
Tiridate ovvero L’amor tirannico, libretto D. Lalli, wyst. Brunszwik 1718
Die getreue Alceste, libretto J.U. König wg Ph. Quinaulta, wyst. Brunszwik 1719
Das eroberte Jerusalem oder Armida und Rinaldo, libretto J.S. Müller wg G.C. Corradiego, wyst. Brunszwik 1722
Rudolphus Habspurgicus, libretto J.S. Müller, wyst. Brunszwik 1723
Ludovicus Pius, z dodanymi ariami C.H. Grauna oraz muzyką baletową z oper A. Destouches’a i A. Campry, libretto Ch.E. Simonetti, wyst. Brunszwik 1726
Hannibal in Capua, libretto N. Beregan, wyst. Brunszwik 1726
Magnus Torquatus, libretto J.S. Müller, wyst. Brunszwik 1730
***
Endimione, pastorale, libretto F. de Lemene, wyst. Salzthal 1700
Der erfreuten Ocker-Schäffer angestelltes Fest, festspiel, wyst. Brunszwik 1708
pasticcia (z oper własnych i innych kompozytorów):
Giasone overo Il conquisto del vello d’oro, libretto F. Parisetti, wyst. Brunszwik 1707
Die schöne Psyche wg Die wunderschöne Psyche R. Keisera, libretto Ch.H. Postel, wyst. Brunszwik 1708
Issé oder Die vergnügende Liebe, pastorale, prawdopodobnie wg A. Destouches’a, libretto A. Houdar de La Motte, wyst. Wolfenbüttel 1710
Procris und Cephalus, libretto F.Ch. Bressand, z muzyką m.in. R. Keisera i A. Lottiego, wyst. Brunszwik 1714
Heinrich der Löwe, libretto O. Mauro, przekład niemiecki G. Fiedler, z muzyką głównie A. Steffaniego, wyst. Brunszwik 1716
L’amor insanguinato oder Holofernes, libretto J. Beccau, wyst. Brunszwik 1716
Orlando furioso, libretto G. Braccioli wg L. Ariosta, wyst. Brunszwik 1722
Orpheus, z muzyką Schürmanna i R. Keisera, libretto J.Ch. Bressand, wyst. Brunszwik 1722
2 prologi – do dramma per musica Regnero, libretto P. Pariati, wyst. Brunszwik 1715 oraz do dramma per musica Claudio ed Agrippina, wyst. Brunszwik 1717
ponadto przypisuje się Schürmannowi inne utwory sceniczne, w tym balety
***
Musicalisches Neu-Jahrs-Opfer, z C.H. Graunem(?), serenata, wyk. Brunszwik 1728
kantaty – 10 zachowanych, do tekstów religijnych, liczne zaginione
utwory okolicznościowe o niepewnym autorstwie
suity na zespół instrumentalny, zaginione
Edycje:
fragmenty opery Ludovicus Pius, wyd. H. Sommer, «Publikationen Älterer Praktischer und Theoretischer Musikwerke der Gesellschaft für Musikforschung» XVII, Lipsk 1890
aria Mechtildy z opery Heinrich der Vogler, wyd. R. Eitner, „Monatshefte für Musikgeschichte” XVI, 1884
Pflüget ein Neues, kantata wyd. R. Eitner, „Monatshefte für Musikgeschichte” XVII, 1885
Altdeutsche Opernsuite z Die getreue Alceste, wyd. G.F. Schmidt, Wolfenbüttel 1933
6 arii operowych, wyd. N. Delius, Kassel 1978
3 Pfingstkantaten, w: Musik am Meininger Hofe, wyd. U. Feld i U. Leisinger, «Denkmäler Mitteldeutscher Barockmusik» seria II, t. 1, Lipsk 2003
