Schmahl [szma:l], rodzina niemieckich budowniczych organów i strunowych instrumentów klawiszowych, działająca w XVIII i w 1. połowie XIX w. w południowo-zachodnich Niemczech – Badenii, Wirtembergii i zachodniej Bawarii. Założycielem rodu był pochodzący z Górnych Łużyc organmistrz Johann Michael (1654–1725), działający od 1693 w Heilbronn. Tradycję kontynuowali jego synowie: Georg Friedrich (*15 XI 1700, †26 VIII 1773), który dał początek linii w Ulm (od 1723 działał w Augsburgu, od 1729 w Ulm), Johann Friedrich (*12 III 1693, †19 VII 1737), którego syn, Leonard Balthasar (1729–1779), zapoczątkował linię w Zittau, oraz najsłynniejszy budowniczy organów w rodzinie – Johann Adam (*31 I 1704 Heilbronn, †20 VI 1757 Heilbronn), który dał początek linii ratyzbońskiej. Budował organy w stylu południowoniemieckim, wiele jego instrumentów zostało jednak z czasem przebudowanych, zmodernizowanych lub uległo zniszczeniu. Działalność jego warsztatu odegrała istotną rolę w przeniesieniu tradycji południowoniemieckiego organmistrzostwa na kontynent amerykański (w tym do amerykańskich kolonii); pomiędzy 1750 a 1757 zostało tam wyeksportowanych co najmniej siedem jego instrumentów. Wybitnym budowniczym był syn Johanna Adama, Christoph Friedrich (*10 VI 1739 Heilbronn, †15 V 1814 Ratyzbona). Nie kontynuował tradycji ojca, lecz przeniósł się do Ratyzbony i rozpoczął budowę klawikordów, fortepianów młoteczkowych (Hammerflügel) i stołowych (Tafelklavier). Terminował u F.J. Spätha, a w 1772 poślubił jego córkę; w 1774 stał się jego partnerem w firmie Späth & Schmahl. Budował też fortepiany tangentowe (Tangentenflügeln) i eksperymentował z Tangenten-Clavierorganum, zaopatrzonym w dodatkowy rejestr organowy (zachował się 1 egzemplarz w Eisenach). Firma Späth & Schmahl była najbardziej znana z budowy fortepianów tangentowych; zachowane egzemplarze pochodzą z 1784 (Vermillon), 1790 (Lipsk, Hamburg) i 1793 (Berlin), posiadają podwójny naciąg strun i kolanowe (dwie) oraz ręczne (od dwóch do pięciu) dźwignie rejestrów. Schmahl kontynuował budowę tych instrumentów także po śmierci Spätha co najmniej do 1802. Po jego śmierci wytwórnię prowadzili synowie: Christian Carl (*13 V 1782, †1815) i Jacob Friedrich (*14 III 1777, †1 X 1819). Wraz ze śmiercią Christiana Carla firma Späth & Schmahl zakończyła działalność. Najwybitniejszym przedstawicielem linii z Ulm był syn Georga Friedricha, Johann Matthäus (*1 V 1734 Ulm, †24 XI 1793 Ulm), który budował organy dla kościołów w Ulm i Berghülen (częściowo zachowane) oraz kilku wiejskich kościołów w okolicach Ulm; po śmierci ojca przejął jego warsztat i wytwarzał klawikordy, klawesyny i fortepiany stołowe, w tym w kształcie leżącej harfy.
Literatura: H. Herrmann Die Regensburger Klavierbauer Späth und Schmahl und ihr Tangentenflügel, Erlangen 1928; G. Kleemann Die Orgelbauerfamilie Schmahl, „Acta Organologica” VII, 1973; O. Ochse The History of the Organ in the United States, Indiana University Press, 1975, 21988; S.K. Klaus Der Instrumentenmacher J.M. Schmahl (1734–1793) im Spiegel der Ulmischen Intelligenzblätter, «Musica Instrumentalis» I, Norymberga 1998; M.F. Jehle Württemburgische Klavierbaur des 18. und 19. Jahrhunderts, „Das Musikinstrument” XXXIV, 1982; m.n. Clinkscale Makers of the Piano 1700–1820, Oxford 1993; S. Rampe Mozarts Claviermusik – Klangwelt und Aufführungspraxis, Kassel 1995, 22006; S.K. Klaus Ein unsigniertes Clavichord von Chr. Fr. Schmahl im Deutschen Museum München, „Het Clavichord” IV/2, 1991; S.K. Klaus Studien zur Entwicklungsgeschichte besaiteter Tasteninstrumente bis etwa 1830: unter besonderer Berücksichtigung der Instrumente im Musikinstrumentenmuseum im Münchner Stadtmuseum, Tutzing 1997; V. Förster Binz Rokoko vor Sichtbeton. Zum 300. Geburtstag von Georg Friedrich Schmahl, „Orgel International” V, 2000; W. Manecke, J. Mayr Zeitgenossen – Zum 300. Geburtstag der Orgelbauer Joseph Gabler (1700–1771) und Georg Friedrich Schmahl (1700–1773), „Ars Organi” 2000 nr 4; M. Latchmam Formy mieszane klawesynu i fortepianu w XVIII w., tłum. A. Knast, M. Niewiadomska, „Muzyka” 2002 nr 2; M. Latcham Franz Jakob Spath and the Tangentenflügel, an Eighteenth-Century Tradition, „The Galpin Society Journal” LVII, 2004; G. Crowell Clavichords in North America, 1: A Christoph Friedrich Schmahl clavichord in Toronto, „Clavichord International” XI/2, 2007; G.P. di Stefano, Tangentenflügel e altri pianoforti con martelletti non imperniati, dysertacja, Rzym, Universytet La Sapienza, https://iris.uniroma1.it/handle/11573/916805; G.P. di Stefano The Tangentenflügel and Other Pianos with Non-Pivoting Hammers, „The Galpin Society Journal” LXI, 2008; L. Bemmann An Early Nineteenth-Century Clavichord by Schmahl?, w: De Clavicordio X. Proceedings of the X International Clavichord Symposium, red. B. Brauchli, A. Galazzo, J. Wardman, Magnano 2012; H.-M. Braunwarth Die Orgelmacherfamilie Schmahl und ihr Wirken in den Reichsstädten Heilbronn und Ulm und im Herzogtum Württemberg, „Württembergische Blätter für Kirchenmusik” V, 2012; M. Günther Der Ulmer Klavierbauer Matthäus Schmahl (1734–1793), „Ulm und Oberschwaben. Zeitschrift für Geschichte, Kunst und Kultur” LIX, 2015; M. Kather Another Clavichord by Schmahl: The Clavichord from Klausen, „Clavichord International” XIX/2, 2015; M. Damlund, M. Kather The Discovery and Restoration of a Schmahl Clavichord, „Clavichord International” XXI/1, 2017; E. Tremmel Neues Licht auf die „spättischen Clavier”, „Greifenberger Beiträge zur Musikwissenschaft”, https://www.greifenberger-institut.de/fr/musikwissenschaft/spaet-mozart.php; Boalch-Mould Online: Schmahl https://boalch.org/instruments/makers.
