Rossi, Michelangelo

Rossi Michelangelo, zw. Michel Angelo del Violino, *ok. 1602 Genua, †7 VII 1656 Rzym, włoski kompozytor, skrzypek i organista. Studiował prawdopodobnie u S. Molinara w Genui, gdzie w 1620 był asystentem swego wuja Lelia de Rubeis, organisty kościoła S. Lorenzo. Przed 1624 przeniósł się do Rzymu, gdzie wraz z żoną (śpiewaczką Konstancją de Ponte) działał na dworze Borghesów, następnie w latach 1624–29 pozostawał w służbie kardynała Maurizia di Savoia (w 1628 lub 1629 koncertował na jego dworze w Turynie), a w latach 1630–33 – Taddeo Barberiniego. W latach 1629–32 pełnił także obowiązki organisty i skrzypka w kościele S. Luigi dei Francesi. W latach 1634–38 przebywał na dworze Francesca I d’Este w Modenie, w latach 1649–55 pozostawał w służbie księcia C. Pamphilego w Rzymie.

Za życia Rossi był ceniony głównie jako wirtuoz skrzypiec, nie zachowało się jednak żadne z jego dzieł skrzypcowych, a do historii muzyki przeszedł jako autor 10 wirtuozowskich toccat klawesynowych, wydanych w co najmniej kilkakrotnie wznawianym zbiorze. Sugestie jakoby Rossi był uczniem G. Frescobaldiego nie znajdują potwierdzenia ani w dokumentach, ani w warsztacie kompozytorskim obu muzyków. W twórczości klawesynowej 1. połowy XVII w. toccaty Rossiego stanowią odrębną jakość stylistyczną, wyróżniając się bogactwem inwencji muzycznej i wyrafinowanym językiem harmonicznym i tonalnym. Składają się z wyraźnie wyodrębnionych części, w których obok odcinków figuracyjnych i akordowych wprowadzane są fragmenty fugowane. Arpeggia, rozbudowane passi doppi oraz sekwencyjne pochody pasaży wymagają wirtuozowskich umiejętności wykonawczych. Nagromadzenie jaskrawych dysonansów (durezze), chromatyka i śmiałe modulacje sugerują wpływy C. Gesualda da Venosa i S. d’Indii. Madrygały – głównie do tekstów G.B. Guariniego – zachowane są w starannie przygotowanej, składającej się z 2 ksiąg, rękopiśmiennej partyturze. Choć Rossi sięgnął po przestarzały w jego czasach 5-głosowy madrygał a cappella, za sprawą wyważonych proporcji między fragmentami imitacyjnymi i homorytmicznymi, ekspresyjnego oddawania tekstu oraz nowatorskich środków harmonicznych i tonalnych, utwory te mogą konkurować z podobnymi madrygałami S. d’Indii. W muzyce do Erminii przeważają partie recytatywne, krótkie kantylenowe arie pozbawione są koloratur, a chóry pełnią ważną rolę w charakteryzowaniu postaci i dynamizowaniu akcji.

Literatura: T.D. Culley A Study of the Musicians Connected with the German College in Rome during the 17th Century..., St. Luis (Missouri) 1970; A. Silbiger Michelangelo Rossi and His „Toccate e Correnti”, „Journal of the American Musicological Society” XXXVI, 1983; D. Pisarek-Krzywicka Pastoralność i patos w melodyce „Erminii sul Giordano” Michelangelo Rossiego, cz. 1, «Pagine» V, Kraków 1989; A. Sorrento Michelangelo Rossi, una figura originale nel panorama tastieristico del Seicento, w: Musica a Genova tra medio evo ed età moderna, red. G. Buzelli, Genua 1992; C.J. Moore The Composer Michelangelo Rossi.  A „Diligent Fantasy Maker” in Seventeenth-Century Rome, Nowy Jork 1993; M. Croese Concordia discors: Aspetti generali dello stile di Michelangelo Rossi, „Il Paganini: Quaderno del Conservatorio N. Paganini di Genova” X, 2023; P. Barbieri Michelangelo Rossis Toccate e correnti: Further acquisitions on Carlo Ricarii’s reprint (1657), „Informazione organistica e organologica” XXXV, 2023; D. Gallagher, M. Kirnbauer Maurizio di Savoia, Michelangelo Rossi and Nicola Vicentino’s „cimbalo armonico” w: Il Cardinale Maurizio di Savoia, mecenate, diplomatico e politico (1593–1657), red. J. Morales, C. Santarelli, F. Varallo, Rzym 2023.