Righini, Vincenzo

Righini [rigʹini] Vincenzo Maria, *22 I 1756 Bolonia, †19 VIII 1812 Bolonia, włoski kompozytor i śpiewak (tenor). Był członkiem chóru chłopięcego przy kościele San Petronio w Bolonii i wychowankiem bolońskiej szkoły śpiewu. Jako śpiewak debiutował w 1775 w Parmie, w 1776 występował z włoską trupą operową w Pradze, gdzie w latach 1776–78 wystawił 3 własne opery. W latach 1780–87 działał w Wiedniu na dworze cesarskim Józefa II jako dyrektor opery włoskiej. Od końca 1787 do 1792 był nadwornym kapelmistrzem elektora, arcybiskupa Karola Fryderyka Józefa von Erthal w Moguncji, miał obowiązek komponowania dla dworu muzyki religijnej (powstała m.in. Missa solemnis d-moll, wyk. 1790 we Frankfurcie z okazji koronacji cesarza Leopolda II). W latach 1793–1810 Righini był w Berlinie kapelmistrzem i dyrektorem opery włoskiej (obok J.F. Reichardta, następnie F.H. Himmla) na dworze Fryderyka Wilhelma II (†1797) i Fryderyka Wilhelma III. Włoska trupa operowa (działająca do 1806) pod jego dyrekcją prezentowała współczesny włoski repertuar opery buffa. Righini podejmował podróże koncertowe, m.in. do Lipska i Hamburga (1798, 1799) oraz do Włoch (1804, 1805). W 1810 wykonano w Berlinie Te Deum (z okazji powrotu pary królewskiej), ostatnią z jego dużych kompozycji. W 1812 Righini powrócił do Bolonii.

Righini rozpoczął swoją karierę kompozytorską jako twórca oper komicznych, wystawiając w Pradze i Wiedniu opery do librett C. Goldoniego oraz dramma tragicomico Il convitato di pietra, która w historii włoskiego teatru buffo znalazła się wśród opracowań legendy o Don Giovannim poprzedzających operę Mozarta. Do wiedeńskiego okresu twórczości Righiniego należy również opera seria Armida, oparta na Jerozolimie wyzwolonej Tassa, w której kompozytor nawiązał do dramaturgicznych koncepcji Glucka (m.in. rola chóru i baletu). Do wątków z epopei rycerskiej Tassa powrócił Righini jeszcze dwukrotnie w Berlinie, opracowując muzycznie libretta A. Filistriego, nadwornego poety i intendenta królewskich teatrów. Righini należał ówcześnie do wąskiego grona kompozytorów włoskich, którzy zajmowali wysokie w hierarchii nadwornych muzyków pozycje na dworach w Moguncji (był pierwszym Włochem zatrudnionym jako nadworny kapelmistrz elektora) i w Berlinie. Dla dworu pruskiego pisał swoje najdojrzalsze dzieła, musiał jednak dostosowywać się do dworskich gustów i konwencji (opera reprezentacyjna, podkreślająca prestiż monarchii fryderycjańskiej), kształtowanych na dramatycznej koncepcji librett Metastasia i tradycji francuskiej tragedii lirycznej. Righini eksponował elementy tragédie lyrique w budowie niektórych oper (np. Enea nel Lazio ma podtytuł „con cori e balli analoghi”), a łącząc włoski styl wokalny z wykształconą w muzycznej szkole berlińskiej bogatą instrumentacją (jako przykład podawana jest uwertura do opery Tigrane) stworzył indywidualny stop stylistyczny, aprobowany w niemieckim środowisku jako styl włosko-niemiecki. W późnych operach wysuwał na plan pierwszy czynnik dramatyczny, zmierzając zarazem w kierunku opery heroicznej. Ostatnia opera Righiniego, La selva incantata, utrzymała się w repertuarze teatru dworskiego do 1816, określana jako opera heroiczno-romantyczna. Righini jest autorem licznych zbiorów pieśni, niezwykle popularnych w niemieckiej muzyce salonowej.

Literatura: H. Federhofer Vincenzo Righinis Oper „Alcide al bivio”, w księdze pamiątkowej E. Wellesza, red. J. Westrup, Oksford 1966; S. Kunze Don Giovanni vor Mozart. Die Tradition der Don Giovanni-Opern im italienischen Buff-Theater des 18. Jahrhunderts, Monachium 1972; K.-J. Kleinecke Das kirchenmusikalische Schaffen von Vincenzo Righini, Tutzing 1984; Ch. Henzel Die italienische Hofoper in Berlin um 1800. Vincenzo Righini als preussischer Hofkapellmeister, Stuttgart 1994; A. Gier „Ecco l’ancilla tua”. Armida in der Oper zwischen Gluck und Rossini, w: Tasso in Deutschland, seine Wirkung in Literatur, Kunst und Musik seit der Mitte des 18. Jahrhunderts, red. A. Aurnhammer, Berlin 1995.