Poniatowski Stanisław August, *17 I 1732 Wołczyn (Polesie), †12 II 1798 Petersburg, król polski w latach 1764–95, mecenas sztuki. Zainteresowania Poniatowskiego kulturą francuskiego oświecenia zdeterminowały rozwój stylistyczny sztuki w jego kręgu, a termin „styl Stanisława Augusta” (W. Tatarkiewicz, 1916) przyjął się powszechnie w historii sztuki jako nazwa dworskiej odmiany wczesnego klasycyzmu polskiego, związanego z osobistym mecenatem króla nad pracami architektonicznymi. Poniatowski szczególnie interesował się malarstwem i teatrem, otaczał opieką literatów (obiady czwartkowe) i publicystów-reformatorów. Był jednym z mecenasów polskiej kultury muzycznej; podkreślano jego wpływ „na wzrost i udoskonalenie muzyki w naszym kraju” (Ł. Gołębiowski). Mimo braku wykształcenia muzycznego nabył doskonałej orientacji w najnowszych ówcześnie kierunkach muzycznych podczas pobytów w Dreźnie, Berlinie, Brukseli, Londynie i Paryżu. Współcześni relacjonowali, że król nie miał „ucha muzycznego” (A. Moszczeński) i „specjalnego umiłowania dla muzyki” (N.W Wraxhall), doceniał jednak jej znaczenie, toteż liczne koncerty na dworze były nieodzownym elementem uroczystości i spotkań towarzyskich.
Największą zasługą Poniatowskiego było założenie w 1765 teatru publicznego, działającego w Warszawie przez ponad ćwierć wieku. Gromadzone w bibliotece teatru utwory wskazują na repertuar muzyczny (w tym sceniczny) czasów stanisławowskich, obejmujący ok. 750 dzieł ok. 120 twórców, w tym ok. 100 utworów orkiestrowych, wykonywanych przez wspólną dla dworu królewskiego i warszawskiego teatru publicznego orkiestrę; były to symfonie i divertimenta (m.in. J. Haydna, C. Stamica, J.K. Vaňhala, G.B. Viottiego), serenady i uwertury operowe, a ponadto koncerty (m.in. skrzypcowe I.M. Jarnovicia, J.K. Vaňhala, fortepianowe W.A. Mozarta). Nowocześnie zorganizowany teatr publiczny opierał się na własnych zasobach scenograficznych i szeroko zakrojonym doborze artystów. Wprowadzając nowy repertuar zaangażowano w latach 1764–95 ponad 200 śpiewaków i śpiewaczek włoskich, polskich, francuskich, niemieckich, czeskich i ok. 140 tancerzy (m.in. G.A.B. Vestris, Ch. Picque). Dzięki teatralnej pasji Poniatowskiego zaprezentowano ponad 450 muzycznych dzieł scenicznych. Król cenił teatr muzyczny jako szczególny rodzaj spektaklu i „z pomiędzy innych, najwięcej baletowe widowiska lubił” (W. Bogusławski). Sam też podejmował próby układania librett baletowych (Małżeństwo Samnitów); rękopis baletu Scytowie przez Minerwę zgromieni Gaetana zawiera poprawki dokonane jego ręką (zachowane w Krakowie, Bibliotece Czartoryskich, rękopisy 938 i 965). Wystawiono ponad 200 baletów, od divertissements i alegorycznych baletów dworskich po rozbudowane ballets d’action J.G. Noverre’a, skomponowanych dla teatru publicznego i prywatnej sceny królewskiej, m.in. przez J. Stefaniego, M. Gherardiego, Gaetana, G. Pugnaniego, V. Martína y Soler, J.D. Hollanda, G.J. Voglera i opracowanych przez ok. 20 choreografów.
Szczególnie faworyzowane były opery komiczne: włoska opera buffa (ponad 80), francuska opéra comique (42) i niemiecki singspiel (19). Spośród ponad 250 wystawionych oper tylko 15 dzieł reprezentowało włoską operę seria. Wśród twórców gatunku komicznych pojawiają się nazwiska znanych kompozytorów: G. Paisiello, D. Cimarosa, N. Piccinni, A. Salieri, B. Galuppi, E.R. Duni, A.-E.-M. Grétry, F.-A.D. Philidor, P.A. Monsigny, J.A. Benda, K. Dittersdorf, F.L. Gassmann, J.A. Hiller, W.A. Mozart, P. Wranitzky. Do polskiej oper komicznej (58 oryginałów i tłumaczeń na język polskich) Poniatowski nie odnosił się z entuzjazmem. Autorami tłumaczeń oraz oryginalnych librett polskich byli m.in.: F. Bohomolec, W. Bogusławski, F. Zabłocki, J. Baudouin, M. Witkowski i J. Srokowski. Na polski oryginalny repertuar operowy złożyło się 17 dzieł M. Kamieńskiego (m.in. Nędza uszczęśliwiona, Zośka, czyli Zaloty wiejskie, zaginione), Gaetana (m.in. Nie każdy śpi, ten co chrapi i Żółta szlafmyca, obie zaginione), A. Weinerta (m.in. Skrupuł niepotrzebny i Donnerwetter, obie zaginione), A. Danesiego (lub J.D. Hollanda – Agatka czyli przyjazd Pana), J.D. Hollanda (Cudzy majątek nikomu nie służy), Ertiniego (Żółta szlafmyca) oraz J. Stefaniego (Cud mniemany czyli Krakowiacy i górale).
Stanisławowski muzyczny repertuar sceniczny służył teatrowi warszawskiemu przez wiele lat, a Warszawa okresu oświecenia dzięki mecenatowi Poniatowskiego stała się muzycznym centrum kraju oraz ośrodkiem europejskiego życia muzycznego, porównywalnym z Wiedniem, Berlinem i Petersburgiem.
Literatura: Mémoires du roi Stanislas Auguste Poniatowski, 2t., Paryż 1914–24, tłumaczenie polskie wyd. W. Konopczyński i S. Ptaszycki, t.1. cz.1, Warszawa 1915; N.W. Wraxhall Wspomnienia z Polski (1778), w: Polska Stanisławowska w oczach cudzoziemców, t.1, wyd. W. Zawadzki, Warszawa 1963; W Bogusławski Dzieje Teatru Narodowego, w: Dzieła dramatyczne, Warszawa 1820, 31965; Ł. Gołębiowski Gry i zabawy różnych stanów, Warszawa 1831, przedr. 1983; A. Moszczeński Pamiętniki do historii muzyki polskiej…, wyd. H. Mościcki, Warszawa 1907; W. Tatarkiewicz Historia budowy Łazienek, Lwów 1916; W Tatarkiewicz Rządy artystyczne Stanisława Augusta, Warszawa 1919; L. Bernacki Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, 2t., Lwów 1925, przedr. Warszawa 1979; A. Chybiński Do historii koncertów w Warszawie za Stanisława Augusta, „Kwartalnik Muzyczny” 1929 nr 3; K. Wierzbicka Źródła do historii teatru warszawskiego od roku 1762 do roku 1833, cz.1: Czasy stanisławowskie, Wrocław 1951; J. Prosnak Kultura muzyczna Warszawy XVIII wieku, Kraków 1955; T. Mańkowski Mecenat artystyczny Stanisława Augusta, opracowanie Z. Prószyńska, Warszawa 1976; M. Kwiatkowska Życie muzyczne Warszawy w latach 1795–1806, w: Szkice o kulturze muzycznej XIX wieku, red. Z. Chechlińska, t.5, Warszawa 1984; A. Nowak-Romanowicz Klasycyzm 1750–1830, «Historia Muzyki Polskiej» IV, red. S. Sutkowski, Warszawa 1995; A Żórawska-Witkowska Muzyka na dworze i w teatrze Stanisława Augusta, Warszawa 1995; K Zienkowska Stanisław August Poniatowski, Wrocław 1998.
