Penna, Lorenzo

Penna Lorenzo, *prawdopodobnie 23 I 1613 Bolonia, †31 X 1693 Bolonia, włoski teoretyk i kompozytor. W 1630 wstąpił do zakonu karmelitów w klasztorze S. Martino w Bolonii; studia muzyczne odbywał w latach 1642–56, prawdopodobnie w Bolonii. W 1656 był kapelmistrzem kościoła S. Ilario w Casale Monferrato (Piemont). 23 VI 1665 otrzymał stopień doktora teologii na uniwersytecie w Ferrarze. W latach 1667–69 był kapelmistrzem katedry S. Cassiano w Imoli, w 1669 został członkiem Accademia dei Risoluti i Accademia dei Filaschisi w Bolonii, a w 1676 tamtejszej Accademia Filarmonica. W latach 1669–72 przebywał w klasztorze karmelitów w Mantui, gdzie mógł zajmować stanowisko muzyczne, następnie był kapelmistrzem kościoła del Carmine w Parmie. Prawdopodobnie od 1673 do końca życia przebywał w klasztorze S. Martino w Bolonii.

Pierwszoplanowe znaczenie dla historii muzyki mają teoretyczne prace Penny. Traktat Li primi albori musicali zdobył uznanie i był wielokrotnie wznawiany w Italii i poza jej granicami. O powodzeniu dzieła decydowało zwięzłe i przejrzyste przedstawienie problemów poparte wieloma przykładami muzycznymi oraz antyspekulatywny i praktyczny charakter traktatu. Penna omawia w nim najważniejsze zagadnienia XVII-wiecznej praktyki muzycznej. W księdze 1 – Principi del canto figurato – zawarte są zasady muzyki. Za podstawę kształcenia muzycznego Penna uznaje jeszcze system heksachordalny Guidona z Arezzo, jednak obok krzyżyka i bemola uwzględnia już kasownik, wartości rytmiczne od maksimy do sześćdziesięcioczwórki, nowe transpozycje tuoni majorowych i minorowych do trzech znaków przy kluczu oraz nowoczesne metra trójdzielne: 3/4, 6/4, 8/6, i 12/8.  Księga 2 Regole del contrappunto poświęcona jest teorii kompozycji. Choć Penna przyznaje, że w praktyce muzycznej stosuje się 12 tuoni, to omawia tylko 8, gdyż na nich opiera się muzyka kościelna. Nie są to jednak modi systemu oktoechos, lecz nowe gatunki oktawowe o następującym porządku: d, g (z bemolem przy kluczu), a, e, C, F (z bemolem przy kluczu), d (z bemolem przy kluczu) lub D (bez znaków przykluczowych) i G. Dla kompozycji wielogłosowych Penna zaleca różnicowanie faktury, dla więcej niż 3-głosowych częste stosowanie opóźnień (contrappunto composto legato); ostrzega przed nadużywaniem dysonansów. Wiele miejsca poświęca polichóralności; zaleca podział na chór wyższy i niższy, w utworach na 3 chóry proponuje prowadzenie basu środkowego zespołu w kwincie do basu chóru najniższego. W rozdziale 23 autor wyjaśnia mechanizm powstawania głosu basso continuo jako uproszczenie melodii basu gotowej kompozycji. Problematyce basso continuo poświęcona jest księga 3: Fondamenti per suonare l’organo ò clavicembalo sopra la parte. Penna stosuje jeszcze wprowadzony przez Lodovica da Viadana sposób cyfrowania z liczbami sięgającymi 22, w zamieszczonych przykładach cyfrowanie jest jednak niekonsekwentne – zamiast 11 wprowadza 4, w miejscu 14 często pojawia się 7. Penna podaje różne formuły kadencyjne z typowym dla nich cyfrowaniem, szczególnie oryginalny jest wymóg wprowadzania w każdej kadencji trylu w jednej lub obu rękach partii basso continuo. W kompozycjach wielogłosowych Penna zaleca wprowadzenie pełnej i gęstej harmonii (współbrzmieniom dysonansowym mogą towarzyszyć ich rozwiązania), ograniczenie nadmiernego stosowania arpeggia, gdyż zubaża ono harmonię. W kompozycjach solowych przewiduje akompaniament 3-głosowy, a w recytatywach – 4- i więcej głosowy z wieloma dysonansami (nony, septymy, kwarty lub sekundy). Penna nakazuje, by głos organowy nie górował nad partią sopranu i altu, zaleca wsparcie solisty przez dublowanie jego melodii bez dyminucji, zachęca do dialogowania z partią basu wokalnego. Na początku fragmentów fugowanych proponuje akompaniatorowi dublowanie wejść poszczególnych głosów do momentu przeprowadzenia tematu w basie. W kompozycjach instrumentalnych przestrzega przed zbyt ruchliwą partią basso continuo. Dodatkowej wartości dydaktycznej pracy Penny nadają zamieszczone na końcu każdej z ksiąg podsumowania, w których ujęte są w punktach najważniejsze zalecenia i zakazy dotyczące omawianego w księdze problemu. Choć w swym traktacie Penna wykłada głównie teorię muzyki kościelnej 1. połowy XVII w., nie ogranicza się do przedstawienia zasad prima pratica, lecz uwzględnia lub zaleca stosowanie rozwiązań związanych z seconda pratica. Traktat Penny jest cennym i bogatym źródłem wiedzy na temat włoskiej praktyki kompozytorskiej i wykonawczej XVII w.

Twórczość muzyczna Penny obejmująca msze, psalmy i motety (a cappella, polichóralne lub koncertujące z instrumentami) pozostaje w cieniu jego prac teoretycznych i czeka na szczegółowe opracowanie. Dominują w niej utwory religijne, w których zachowana jest równowaga między czynnikiem polifonicznym i akordowym, świadcząca o kontynuacji stylu Palestriny. Wyjątkową pozycję zajmuje zbiór muzyki instrumentalnej, zawierający sonaty da camera w stylu szkoły bolońskiej z wpływami francuskiej suity.

Literatura: F.T. Arnold The Art of Accompaniment from a Thorough-Bass, Londyn 1931; J.-H. Lederer Zur Lebensgeschichte Lorenzo Pennas. Eine biographisch-bibliographische Studie, „Kirchenmusikalisches Jahrbuch” LV, 1971; J.-H. Lederer Zur Kontrapunkttheorie Lorenzo Pennas, „Studien zur Musikwissenschaft” XXVIII, 1977; L.F. Tagliavini The Art of ‘Not Leaving the Instrument Empty’. Comments on Early Italian Harpsichord Playing, „Early Music” XI, 1983; A. Ziino La policoralità in alcuni teorici italiani del Seicento, w: La policoralità in Italia nei secoli XVI e XVII, red. G. Donato, Rzym 1987; V. Arlettaz Les étranges harmonies de Lorenzo Penna, „Ostinato rigore. Revue internationale d’Etudes musicales” V, 1995; G. Barnett Tonal organization in seventeenth-century music theory w: The Cambridge history of Western music theory, red. T. Christensen, Cambridge 2002; M. Vanscheeuwijck The Cappella musicale of San Petronio in Bologna under Giovanni Paolo Colonna (1674–95), Bruksela 2003; M. Dellabora „Leggiadrie che non si possono scrivere e non s’imparano dagli scritti”: Teoria e prassi nella trattatistica italiana (1672–1714) w: Helicon resonans: Studi in onore di Alberto Basso per il suo 90 compleanno, red. C. Santarelli, Lucca 2021.