Naumann Emil, *8 IX 1827 Berlin, †23 VI 1888 Drezno, niemiecki kompozytor i pisarz muzyczny, wnuk Johanna Gottlieba. Studia muzyczne odbywał w Bonn, kontynuował we Frankfurcie nad Menem u X. Schnydera von Wartensee, następnie w Lipsku u F. Mendelssohna: w 1842 prywatnie, a w latach 1843/44 w konserwatorium. Powrócił do Bonn, gdzie podjął pracę na uniwersytecie. W latach 1850–73 był dyrektorem muzyki w kościele dworskim w Berlinie; w 1867 doktoryzował się na tamtejszym uniwersytecie na podstawie pracy Das Alter des Psalmengesanges. Na polecenie cesarza Fryderyka Wilhelma IV pracował przy edycji psalmów na cały rok kościelny. Od 1873 uczył w konserwatorium w Dreźnie.
Skromny dorobek kompozytorski Emila Naumanna obejmuje m.in. opery Judith (wyst. Drezno 1858) i Loreley (wyst. Berlin 1889), singspiel Die Mühlenhexe (wyst. Berlin 1861), muzykę religijną (w tym 12 psalmów, wyd. F. Commer w «Musica Sacra» VIII–X, Berlin 1855), 12 zbiorów pieśni (wiele wyd. Berlin 1850–70), Concert Ouverture (wyd. Lipsk 1864), drobne utwory (w tym Sonata na skrzypce i fortepian, wyd. Lipsk ok. 1850). Komponował mało oryginalne utwory w stylu Mendelssohna, dziś już zapomniane. Większe zainteresowanie budziły jego prace poświęcone historii muzyki, zwłaszcza wielokrotnie wydawana ilustrowana historia muzyki (2t., 1880–85) oraz poruszająca problemy estetyki Die Tonkunst in der Culturgeschichte (1869–70). Niektóre osądy Naumanna, np. o twórczości Mendelssohna, są do dziś cytowane w literaturze przedmiotu (m.in. E. Gates).
Literatura: E. Gates Felix Mendelssohn. Virtuosoorganist, „The Journal of American Liszt Society” XXXVII, 1995.
Über Einführung des Psalmengesanges in die evangelische Kirche, wyd. Berlin 1856, przedr. w Nachklänge.., 1872
Die Tonkunst in der Culturgeschichte, t.1, wyd. Berlin 1869/70
Deutsche Tondichter von Sebastian Bach bis auf die Gegenwart, wyd. Berlin 1870, Lipsk 61895
L. van Beethoven, wyd. Berlin 1871, przedr. w Nachklänge…, 1872
Deutschlands musikalische Heroen in ihrer Rückwirkung auf die Nation, wyd. Berlin 1873
Italienische Tondichter von Palestrina bis auf die Gegenwart, wyd. Berlin 1876, 21883
Das goldene Zeitalter der Tonkunst in Venedig, wyd. Berlin 1876
Musikdrama oder Oper?, wyd. Berlin 1876
Zukunftsmusik und die Musik der Zukunft, wyd. Berlin 1877
Darstellung eines bisher unbekannt gebliebenen Stilgesetzes im Aufbau des classischen Fugenthemas, wyd. Berlin 1878
Der moderne musikalische Zopf, wyd. Berlin 1880
Illustrirte Musikgeschichte, 2t., wyd. Stuttgart 1880–85, w opracowaniu E. Schmitza 21908, 31918, 51921, 101934, w opracowaniu A. Loevena pt. Allgemeine Musikgeschichte, wyd. Berlin 1927, także liczne przekłady, m.in. angielski, w opracowaniu F.A.G. Ouseleya, wyd. Londyn 1882–86, 21888, rosyjski, wyd. Petersburg 1896–1902
artykuły:
Nachklänge, eine Sammlung von Vorträgen und Gedenkblättern, Berlin 1872 (zbiór artykułów)
Wolfgang Mozart, w: Sammlung musikalischer Vorträge I/6, red. P. Waldersee, Lipsk 1879
