Marius [marj´üs] Jean, †6 V 1720, francuski wynalazca i budowniczy klawesynów działający w latach 1700–1720 w Paryżu. Z wykształcenia prawnik, z zamiłowania konstruktor urządzeń mechanicznych, uczestniczył w eksperymentach akustycznych J. Sauveura i współpracował z F. de Reamurem przy konstrukcji pompy wodnej do gaszenia pożarów, a także był autorem szeregu wynalazków, m.in. składanego parasola oraz składanego namiotu wojskowego. Rozgłos zyskał dzięki wynalezieniu składanego klawesynu podróżnego (clavecin brisé), zbudowanego z trzech połączonych zawiasami części, które można było złożyć w skrzynię wielkości walizki, co ułatwiało transport; 18 VIII 1700 uzyskał za niego patent na 20 lat. Zachowało się (wg Boalcha) 5 egzemplarzy tego instrumentu (kolekcje w Paryżu, Brukseli, Lipsku i Berlinie); niektóre z nich posiadają wyskalowane urządzenie strojeniowe z przesuwanym podstawkiem, pozwalające ustalić ówczesną temperację. Opracował ponadto, niezależnie od B. Cristoforiego i Ch.G. Schrötera, instrument z mechaniką młoteczkową (clavecins à maillets); jej 4 modele przedstawił w 1716 w Académie Royale des Sciences w Paryżu, uzyskując na nią 4 VII 1716 królewski patent, również na 20 lat. Opis tej mechaniki został wraz z ilustracjami opublikowany w Machines et inventions approuvées par l’Académie Royale des Sciences (t. 3, Paryż 1735). Była ona znacznie prostsza niż mechanika Cristoforiego; nie posiadała wymyku, ale umożliwiała zmianę głębokości uderzenia i skoku młoteczka, modyfikując w ten sposób zakres dynamiczny. Instrumenty Mariusa miały jedną klawiaturę i trzy rejestry (dwa 8-stopowe i jeden 4-stopowy), ale w przeciwieństwie do klawesynów tamtych czasów, wszystkie struny przebiegały na tej samej płaszczyźnie i były uderzane równocześnie. Clavecins à maillets był ponadto zaopatrzony w mechanizm una corda, umożliwiający uderzanie w jedną lub dwie struny, a także rejestr harfowy, nazwany przez Mariusa teorbowym. W 1717 roku paryski cech wytwórców instrumentów muzycznych zarzucił konstruktorowi plagiat mechaniki Cristoforiego, z czym jednak nie zgodziła się Académie Royale des Sciences. Kontrowersje wokół clavecins à maillets sprawiły, że Marius porzucił zamiar produkcji i sprzedaży nowego instrumentu, a jego projekty nigdy nie znalazły zastosowania w konstrukcji fortepianów.
Literatura: E.F. Rimbault, The Pianoforte, its Origin, Progress and Construction, Londyn 1860; R.E.M. Harding, The Piano-forte: its History Traced to the Great Exhibition of 1851, Cambridge 1933, 2 ed. 1978, repr. 2014; G. Juramie, Histoire du piano, Paryż 1948; D. H. Boalch, Makers of the Harpsichord and Clavichord 1440 to 1840, Londyn 1956; H. K. H. Lange, Das Clavecin brisé von Jean Marius in der Berliner Sammlung und die Schlick-Stimmung, „Die Musikforschung” XXI (1978); A. Cohen, Jean Marius’ “Clavecin brisé” and “Clavecin à maillets” Revisited: The ‘Dossier Marius’ at the Paris Academy of Sciences, “Journal of the American Musical Instrument Society” 13 (1987); L. Libin, Folding Harpsichords, “Early Music”, XV/3, 1987; K. Restle, Bartolomeo Cristofori und die Anfänge des Hammerklaviers, Monachium 1991; S. Pollens, The Early History of the Piano, Cambridge University Press, 1995; E.M. Good, Giraffes, Black Dragons, and Other Pianos: A Technological History from Cristofori to the Modern Concert Grand, Stanford University Press, 2001; G.P. di Stefano, The “clavecins à maillet” of Marius and Veltman: new observations on some of the first pianos in France, “Early Music”, XXXIX/1, 2011.
