Cristofori, Bartolomeo

Cristofori [krist’o~], Christofori, Cristofali, Bartolomeo, *4 V 1655 Padwa, †27 I 1732 Florencja, włoski budowniczy instrumentów muzycznych, uznawany za wynalazcę fortepianu. Początkowo pracował w Padwie jako budowniczy klawesynów. Ok. 1690 ks. Ferdinando de’ Medici, miłośnik sztuki i biegły klawesynista, skłonił go do przeniesienia się do Florencji, gdzie w oficynie dworskiej Cristofori założył pracownię. Po śmierci protektora Cristofori pozostał na dworze i w 1716 został konserwatorem jego kolekcji, liczącej ok. 160 różnych instrumentów, w tym blisko 50 klawiszowych. Ok. 1698 podjął pracę nad konstrukcją mechaniki umożliwiającej różnicowanie siły dźwięku w klawesynie; w 1700 zbudował pierwszy instrument z mechanizmem młoteczkowym, zwany „arpicimbalo che fà il piano e il forte”. Opis tego wynalazku wraz z rysunkiem zamieścił M.S. Maffei w „Giornale dei Letterati d’Italia” w 1711. Mechanizm Cristoforiego, zawierający wszystkie istotne części składowe nowoczesnej mechaniki młoteczkowej fortepianu, konstruowany był w 2 wersjach; dwudźwigniowej – przejętej przez J. Steina, stanowiącej pierwowzór tzw. mechaniki wiedeńskiej, oraz trzydźwigniowej – udoskonalonej później przez G. Silbermanna, J. Broadwooda i R. Stodarta, która stała się podstawą mechaniki angielskiej. Ze zbudowanych przez Cristoforiego instrumentów zachowały się tylko 3 fortepiany: w Metropolitan Museum ot Art w Nowym Jorku (1720), w Museo nazionale strumenti musicali w Rzymie (1722) oraz w Musikinstrumenten-Museum der Universität w Lipsku (1726), gdzie również znajdują się inne instrumenty roboty Cristoforiego: 2 klawesyny (1722, 1726), owalny szpinet (1690), duży trapezoidalny spinettone da teatro (1720) oraz przypisywany Cristoforiemu klawikord (1719); inny owalny szpinet (1693) Cristoforiego przechowuje Galleria dell’Accademia we Florencji. Zdaniem S. Pollensa (2017) Cristofori zbudował łącznie nie więcej niż 20–25 instrumentów.

Literatura: M.S. Maffei Nuova invenzione d’un Gravecembalo col piano, e forte, aggiunte alcune considerazioni sopra gli strumenti musicali. „Giornale de’ letterati d’Italia” V, Wenecja 1711, tłum. niemieckie w: J. Mattheson Critica musica II, Hamburg 1725, przedr. 1964; E.F. Rimbault The Pianoforte. Its Origin, Progress and Construction, Londyn 1860; L. Puliti Della vita del Serenissimo Ferdinando dei Medici Granprincipe di Toscana e della origine del pianoforte, w: Atti dell’Accademia del R. Istituto Musicale di Firenze XII, 1874; F. Casaglia Per le onoranze di Bartolomeo Cristofori, Florencja 1876; F. Casaglia Bartolomeo Cristofori, Florencja 1894; M. Fabbri Nuova luce sull’attività fiorentina di Giacomo Antonio Perti, Bartolomeo Cristofori e Giorgio F. Haendel, „Chigiana” XXI, nuova ser., 1, 1964; M. Fabbri L’alba del Pianoforte, Brescia 1968; E. M. Good Giraffes, Black Dragons, and Other Pianos: A Technological History from Cristofori to the Modern Concert Grand, Second Edition, Stanford 1982, 2. wyd. 2020; S. Pollens The Pianos of Bartolomeo Cristofori, „Journal of the American Musical Instrument Society” X, 1984; L. Och Bartolomeo Cristofori, Scipione Maffei e la prima descrizione del „gravicembalo col piano e forte”, „Flauto dolce” nr 14–15, 1986; G. Montanari Bartolomeo Cristofori: A List and Historical Survey of his Instruments, „Early Music” 19, 1991; K. Restle Bartolomeo Cristofori und die Anfänge des Hammerklaviers. Quellen, Dokumente und Instrumente des 15. bis 18. Jahrhunderts, München 1991; H. Henkel Bartolomeo Cristofori as Harpsichord Maker, w: The Historical Harpsichord: a Monograph Series in Honor of Frank Hubbard, III, ed. H. Schott, Stuyvesant, NY, 1992; M. O’Brien Bartolomeo Cristofori at Court in Late Medici Florence (dysertacja), The Catholic University of America, Washington 1994; S. Pollens The Early Pianoforte, „Cambridge Musical Texts and Monographs”, Cambridge 1995; B. Vogel, Fortepian polski. Budownictwo fortepianów na ziemiach polskich od poł. XVIII w. do II wojny światowej, Warszawa 1995; K. Schwarz Erfand Bartolomeo Cristofori mit dem Hammerflügel ein neues Instrument? Halle 1996; D. Wraight Principles and Practice in Stringing Italian Keyboard Instruments, „Early Keyboard Journal” 18, 2000; D. Sutherland Bartolomeo Cristofori’s Paired Cembalos of 1726, „Journal of the American Musical Instrument Society” 26, 2000; Bartolomeo Cristofori: La spinetta ovale del 1690, ed. G. Rossi-Rognoni, Livorno 2002; K. Schwarz Bartolomeo Cristofori. Hammerflügel und Cembali im Vergleich, „Scripta Artium. Schriftenreihe zur Kunst- und Kulturgeschichte der Universität Leipzig” II, Leipzig 2002; D. Wraight Das Hammerklavier von Bartolomeo Cristofori – Das Vorbild für Gottfried Silbermann?‘, „Freiberger Studien zur Orgel” IX, 2006; D. Wraight, Recent approaches in understanding Cristofori’s fortepiano, „Early Music” 34, 2006; K. Schwarz Pianoforte Bartolomeo Cristofori 1722, 2009, www.animus-cristofori.com/files/cristoforipiano 1722.pdf; D. Wraight, Differences between Maffei’s Article on Cristofori’s Piano in its 1711 and 1719 Versions, their Subsequent Transmission and the Implications, 2015, www.denzilwraight.com; M. Nisoli Bartolomeo Cristofori a Padova. Elementi biografici sugli anni della formazione, „Philomusica on-line” 14, 2015; S. Pollens Bartolomeo Cristofori and the Invention of the Piano, Cambridge 2017, 2. wyd. 2020; K. Schwarz Die Hammerflügel Bartolomeo Cristoforis und Gottfried Silbermanns – zwei verschiedene Klangwelten trotz gleicher Mechanik, w: Zur Entwicklung des Klavierspiels von Carl Philipp Emanuel Bach bis Clara Schumann. Michaelsteiner Konferenzberichte, Augsburg 2017; K. Schwarz The pianos of Bartolomeo Cristofori and Gottfried Silbermann: different instruments with the same hammer action, w: Il cembalo a martelli da Bartolomeo Cristofori a Giovanni Ferrini. Atti del convegno internazionale di organologia in ricordo di Luigi Ferdinando Tagliavini Bologna, Bolonia 2019; The cembalo a martelli from Bartolomeo Cristofori to Giovanni Ferrini / Il cembalo a martelli da Bartolomeo Cristofori a Giovanni Ferrini, ed. M. Latcham and G. P. Di Stefano, Bologna 2019.