Lessel, Wincenty

Lessel, Lesselt, Lössel, Lößel, Wincenty, Vinzenz, *17 VI 1756 Riegersdorf (obec. Modrá, dzielnica Jílové u Děčína), †15 VI 1831Sieniawa, polski kompozytor, pianista, kapelmistrz i pedagog czeskiego pochodzenia.

Jego ojciec, Hans Christoph Lössel, chałupnik z Riegersdorfa, miał być zarządcą zamku w Eula (obec. Jílové u Děčína). Żonaty z Rosiną z domu Weichs, miał siedmioro dzieci, z których Wincenty był najmłodszy. Jego rodzice zmarli wcześnie (ojciec w 1759, matka w 1760 roku). Podczas wojny siedmioletniej Lessel przeniósł się (około 1762 roku) do Drezna, gdzie zdobył wykształcenie muzyczne. Prawdopodobnie w kapeli królewsko-elektorskiej (prowadzonej przez C.M. Lehneissa) uczył się śpiewu, gry na klawesynie, skrzypcach i altówce. W latach 1764–76 miał być członkiem tego zespołu, lecz jego nazwisko nie figuruje na zachowanych listach muzyków kapeli drezdeńskiej. Kompozycji uczył się u Johanna Georga Schürera. Wbrew informacjom z dawniejszych publikacji nie był uczniem Carla Dittersa von Dittersdorfa i Johanna Adama Hillera. W Dreźnie pozostawał prawdopodobnie w bliskich związkach z dworem Brühlów. W mieście tym mieszkali ponadto jego krewni – m.in. Georg Albert Lessel, cukiernik, który już ok. 1770 roku przeniósł się do Warszawy i założył słynną cukiernię. To prawdopodobnie do niego dołączył Wincenty, przybywając do Polski ok. 1780 roku. Podczas pobytu w Warszawie Lessel występował jako pianista w salonie Georga Alberta i być może dzięki jego kontaktom otrzymał zamówienie na skomponowanie kantaty na poświęcenie warszawskiego kościoła ewangelickiego w grudniu 1781 roku. Wówczas też, ok. 1780 roku, urodził się jego syn Franciszek, późniejszy pianista i kompozytor.

W 1781 roku Lessel objął stanowisko nauczyciela gry na klawesynie i fortepianie oraz nadwornego kompozytora u książąt Czartoryskich w Puławach. Ok. 1787 został kapelmistrzem orkiestry dworskiej i wstąpił do warszawskiej loży masońskiej „Göttin von Eleusis” (odnotowany na liście jej członków z 14 IX 1787). W 1792 roku przebywał w Warszawie, a po powrocie do Puław złożył 100 złotych na zbiórkę na obronę Rzeczypospolitej. Po upadku powstania kościuszkowskiego Lessel wraz z rodziną książęcą przebywał prawdopodobnie w Wiedniu i Sieniawie. Po odbudowaniu Puław przez księżną Izabelę Czartoryską, ok. 1800 kompozytor ponownie zorganizował kapelę dworską. W listach Lessla do syna Franciszka opisane zostały trudne realia prowadzenia tego zespołu: chroniczne niedofinansowanie, złe warunki lokalowe muzyków i problemy z instrumentami. Lessel dorabiał do skromnej pensji, sprowadzając dla polskiej arystokracji fortepiany z Wiednia i wielokrotnie wyjeżdżał do Warszawy. Kapela była kilkakrotnie zagrożona rozwiązaniem, ostatecznie rozwiązano ją w 1811 roku.

Książę Adam Jerzy Czartoryski założył w 1813 roku w Puławach szkołę dla organistów wzorowaną na tego typu szkołach w Wilnie, Kielcach, Łowiczu i Warszawie. Jej współorganizatorem i kierownikiem został Wincenty Lessel. Z biegiem lat szkoła zyskała uznanie, czego wyrazem był projekt przekształcenia jej w szkołę rządową i mianowania Lessla prezesem szkół muzycznych w Królestwie Polskim. W związku z brakiem kompetencji w zakresie śpiewu kościelnego Lessel został odsunięty ze szkoły, udzielał natomiast prywatnych lekcji fortepianu w Puławach, Sieniawie i Podzamczu. W 1819 roku Wincenty wraz z synem Franciszkiem i czterema synami Georga Alberta Lessla złożył podanie o nadanie im indygenatu szlacheckiego. Ok. 1831 roku przeniósł się z Puław do Sieniawy, gdzie zmarł i został pochowany na tamtejszym cmentarzu.

Lessel był żonaty z Reginą Weyncetl (Weinzetl), z którą miał ośmioro dzieci. Czworo z nich dożyło dorosłości: syn Franciszek oraz trzy córki – Izabela (zamężna z flecistą Marcinem Zawiskim), Maria (zamężna z muzykiem Janem Walterem) i Zuzanna (zamężna z Wincentym Plewińskim). Małżeństwo Lesslów rozpadło się ok. 1808 roku z powodu skłonności Reginy do alkoholu i jej romansu z puławskim bibliotekarzem Gotfrydem Ernestem Grodkiem. W latach 1799–1825 Lessel prowadził korespondencję w języku niemieckim ze swoim synem Franciszkiem (335 listów, obecnie zaginionych).

Wincenty Lessel utrzymywał szerokie kontakty z czołowymi twórcami zagranicznymi (M. Haydn, A. Salieri, J. Albrechtsberger) i działającymi na terenach polskich (J. Stefani, J. Javůrek, J. Elsner, K. Kurpiński, W. Raszek). Lessel za wzorcową uznawał twórczość Wolfganga Amadeusza Mozarta, a Josepha Haydna uważał za najwyższy autorytet kompozytorski. Posiadał ponadto obszerną kolekcję muzykaliów. Uczniami jego byli członkowie rodziny Czartoryskich – Maria (zam. Wirtemberska), Zofia (zam. Zamoyska), Adam Jerzy i Konstanty, a także Zofia Matuszewicz (zam. Kicka), Cecylia Beydale, Konstancja Narbuttówna, Wojciech Słoczyński i inni.

Oprócz zainteresowań muzycznych Lessel prowadził własny gabinet przyrodniczy z kolekcjami minerałów i owadów, hodował egzotyczne rośliny w przydomowej cieplarni, interesował się fizyką i chemią, przeprowadzał analizy wód mineralnych i snuł projekty otwarcia kąpieliska w Puławach (Lessel-Bad). Planował ponadto założenie drukarni nut w Puławach i prosił syna, by poznał w Wiedniu technikę sztychowania. Projekt ostatecznie nie doszedł do skutku.

Twórczość Wincentego Lessla związana była przede wszystkim z jego działalnością kapelmistrzowską i pedagogiczną w Puławach. Zachowało się niewiele informacji o jego utworach i tylko kilka kompozycji. Większość jego utworów scenicznych, powstałych dla teatru dworskiego w Puławach i Sieniawie, znana jest dziś wyłącznie z librett i źródeł pośrednich. Dobre wykształcenie muzyczne Wincentego Lessla uzyskane w Dreźnie, pogłębiane przez całe życie (o czym świadczą przechowywane niegdyś w jego bibliotece partytury znaczących kompozytorów, a także książki i podręczniki muzyczne) daje o sobie znać w zachowanej szczątkowo twórczości. Klasyczny warsztat kompozytorski, dobrą znajomość kontrapunktu i polifonii (Ariette variée) Lessel łączył z elementami rytmiczno-melodycznymi zaczerpniętymi z polskiego folkloru. Przypisuje mu się skomponowanie pierwszego polskiego utworu na 4 ręce (Sonata) ok. 1785 roku, wprowadzenie chórów do twórczości scenicznej (Matka Spartanka) oraz podkreśla się sięgnięcie po tematykę historyczną (Pielgrzym z Dobromila, Piast).

Literatura:

J. Prosnak Kultura muzyczna Warszawy XVIII wieku, Kraków 1955; F.K. Prek Czasy i ludzie, oprac. H. Barycz, Wrocław 1959; H. Rudnicka-Kruszewska Wincenty Lessel. Szkic biograficzny na podstawie listów do syna, Kraków 1968 (dodatek muzyczny zawiera zachowane kompozycje Wincentego Lessla); S. Durski Zabawy teatralne w Sieniawie, „Pamiętnik Teatralny” 19 (1970), nr 1; S. Burhardt Polonez. Katalog tematyczny, t. 2, Kraków 1976; L. Hass Sekta farmazonii warszawskiej: pierwsze stulecie wolnomularstwa w Warszawie (1721–1821), Warszawa 1980; L. Gawroński W 150. rocznicę śmierci: Franciszek Lessel, uczeń Haydna, „Ruch Muzyczny” 32 (1988), nr 26; M. Surdy-Girdwoyń Mecenat muzyczny Czartoryskich w Puławach w latach 1785–1831, praca magisterska, Uniwersytet Warszawski 1994; A. Szałyga Wincenty Lessel – «Pielgrzym z Dobromila». Próba rekonstrukcji muzycznego utworu scenicznego, „Kamerton” 46–47 (2004), nr 1–2; A. Aleksandrowicz Puławska inscenizacja opery Matka Spartanka F.D. Kniaźnina jako wydarzenie polityczne i kulturowe, „Kamerton” 50 (2006), nr 1; M. Negrey Wincenty Lessel, jego epoka i miejsce w kulturze, „Kamerton” 50 (2006), nr 1; A. Karaś, Szkic osobowości Wincentego Lessla na podstawie jego listów do syna Franciszka, „Kamerton” 50 (2006), nr 1; M. Demska-Trębacz Między epokami. Muzyka w dobie Księstwa Warszawskiego, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” 62 (2007); J. Bujas-Poniatowska, A.E. Godek, K. Poniatowski Życie i aktywność Wacława Raszka (1764–1837) w świetle źródeł, „Muzyka” 67 (2022), nr 1; T. Fatalski «Podług mojej metryki jest już ze mnie dobrze stare chłopisko». Odnaleziona metryka chrztu Wincentego Lessla, „Muzyka” 68 (2023), nr 2; M. Laskowská Wincenty a Franciszek Lesselovi: Hudební výchova a skladatelské dědictví česko-polského rodu v polské kultuře 18. a 19. století, praca licencjacka, Univerzita Karlova 2024; K. Stepan Nowe dane o twórcach symfonii w Polsce przełomu XVIII i XIX wieku, „Muzyka” 70 (2025), nr 1; T. Fatalski Dzieje warszawskiej rodziny Lesslów, „Kronika Warszawy” (2026), nr 1 (w druku).