Kálmán, Imre

Kálmán [kʹa:lma:n] Imre, Emmerich, *24 X 1882 Siófok, †30 X 1953 Paryż, węgierski kompozytor operetek. W 1897 debiutował jako pianista, jednak chroniczne zapalenie nerwu uniemożliwiło mu kontynuowanie nauki gry na fortepianie. W latach 1900–04 studiował kompozycję u H. Koesslera w Akademii Muzycznej w Budapeszcie, a przez pewien czas także prawo na tamtejszym uniwersytecie; w latach 1904–08 pisał recenzje muzyczne dla gazety „Pesti Napló” oraz komponował muzykę symfoniczną i piosenki kabaretowe (te ostatnie pod pseudonimem Imrey Koloman). W 1908, po udanej budapeszteńskiej premierze operetki Tatárjárás, Kálmán przeniósł się do Wiednia i poświęcił wyłącznie twórczości operetkowej. Jego utwory szybko zdobyły popularność w Europie i Stanach Zjednoczonych. W 1938, po przyłączeniu Austrii do III Rzeszy, Kálmán wyjechał do Zurychu, następnie do Paryża i Nowego Jorku (1940), gdzie w 1942 przyjął obywatelstwo amerykańskie. W 1949 powrócił do Europy; przebywał m.in. w Wiedniu i od 1951 w Paryżu.

Kálmán był obok Lehára najwybitniejszym przedstawicielem operetki wiedeńskiej w XX w. i jednym z ostatnich już wielkich twórców tego gatunku. Obdarzony zmysłem dramaturgicznym i wyczuciem efektu scenicznego, uważnie wybierał i modyfikował swe libretta, preferując fabułę zawierającą akcenty węgierskie. W muzyce nawiązał do tradycji walca wiedeńskiego, a także do spopularyzowanego w XIX w. (m.in. przez Liszta i Brahmsa) stylu all’ongarese, będącego mieszaniną elementów stylizowanego folkloru węgierskiego (czardasz) i cygańskiego (tęskna, rozlewna melodyka). Umiejętnie zespolił romantyczny liryzm miłosnych duetów i arii z realizmem charakterystycznych kupletów o proweniencji kabaretowej. Uwydatnił rolę chórów, czyniąc je integralną częścią akcji scenicznej i podporą efektownych finałów konstruowanych na wzór operowy. Posługiwał się tradycyjnymi, XIX-wiecznymi środkami muzycznymi; próby przystosowania języka dźwiękowego do nowych trendów w muzyce rozrywkowej (np. eksperymenty z jazzem w Die Herzogin von Chicago) nie wypadły zbyt udanie. Największym powodzeniem cieszyły się „węgierskie” operetki Kálmána, szczególnie Manewry jesienne, Księżniczka czardasza, Hrabina Marica, które do dzisiaj znajdują się w podstawowym repertuarze teatrów muzycznych.

Literatura: R. Oesterreicher Emmerich Kálmán. Der Weg eines Komponisten, Wiedeń 1954; V Kálmán Grüss’ mir die süssen, die reizenden Frauen. Mein Leben mit Emmerich Kálmán, Bayreuth 1966.