Grillparzer, Franz

Grillparzer [gr’ylparc^er] Franz, *15 I 1791 Wiedeń, †21 I 1872 Wiedeń, austriacki dramaturg, poeta i eseista, wielostronnie związany z życiem muzycznym swego czasu i miejsca. Syn wziętego adwokata i muzykalnej matki, wykształcony starannie i wszechstronnie (filozofia, prawo, gra na fortepianie, teoria muzyki), podjął karierę urzędniczą, przerywaną licznymi podróżami po Europie. Równolegle uprawiał literaturę; w latach 1817–38 napisał swoje główne utwory, które zdecydowały o uznaniu go za twórcę austriackiego dramatu. Wczesna śmierć ojca i samobójstwo matki (1819), a także uwikłanie w wieczyste narzeczeństwo z Kathy Fröhlich, wreszcie kłopoty z cenzurą i niepowodzenia sceniczne, które nastąpiły po latach wielkich sukcesów, pogłębiły z biegiem czasu wrodzone skłonności do melancholii, wytworzyły poczucie rozgoryczenia i wyobcowania. W 1838 Grillparzer wycofał się z publicznego życia literackiego, w 1856 jako dyrektor archiwum dworskiego przeszedł na emeryturę.

Muzyka zajmowała w jego życiu miejsce szczególne. Od dzieciństwa fascynował go Mozart, zwłaszcza Czarodziejski flet (na użytek domowy napisał przeróbkę utworu). Miłość do opery towarzyszyła mu całe życie; pisał recenzje i eseje świadczące o wyczuciu sceny i rozumieniu funkcji muzyki. Silnie przeżywał młodzieńcze spotkanie z Beethovenem (1805); w latach 1823–24 i 1826 prowadził z nim długie rozmowy zaświadczone w zeszytach konwersacyjnych; na propozycję Beethovena przygotował libretto na temat Meluzyny (niezrealizowane przez kompozytora). Wygłosił mowę na pogrzebie kompozytora (1827), napisał szereg wierszy o twórcy i jego muzyce (o Egmoncie 1834, Appassionacie 1838, IX Symfonii 1844), wydał szkic wspomnieniowy (Meine Erinnerungen an Beethoven 1844–45). Bliska była mu sztuka Schuberta; należał do kręgu jego przyjaciół, uczestników „schubertiad”; po śmierci kompozytora w 1830 napisał epitafium, które zostało wyryte na kamieniu nagrobnym Schuberta. Kompozytor umuzycznił 3 wiersze Grillparzera: dwa monologi dramatyczne (Berthas Lied in der Nacht 1819, Mirjams Siegesgesang 1828) oraz serenadę (Ständchen: Zögernd, leise 1827). Grillparzer próbował również komponować. Do jego nielicznych amatorskich utworów, jakie się zachowały, należą Rapsodia na fortepian oraz kilka pieśni w stylu szkoły berlińskiej do tekstów m.in. Horacego, Goethego, Heinego (wśród nich Fischermädchen) i własnych.

Trzon twórczości literackiej Grillparzera stanowią dzieła dramatyczne, wśród nich kilka 5-aktowych tragedii: Ahnfrau (1817), Sappho (1818), König Ottokars Glück und Ende (1823), Des Meeres und der Liebe Wellen (1831), Libusza (1847), Jüdin von Toledo (1855), ponadto komedia Weh dem, der lügt (1838, Biada kłamcy, tłum. polskie J. Kasprowicz, 1902), trylogia Das goldene Vliess (1821) oraz dwa projekty librett operowych: Meluzyna (1823) i Der Traum ein Leben (1834). Całości dopełnia parę nowel, studia estetyczne, recenzje i pisma krytyczne, wspomnienia, dzienniki, epigramaty i aforyzmy oraz niejako na marginesie życia powstająca twórczość poetycka (Gedichte, 2 t., 1872); obejmuje ona liryki refleksyjne i znaczną ilość wierszy okolicznościowych (w tym wiele związanych z muzyką). Twórczość Grillparzera, zaliczana stylistycznie do austriackiego Biedermeieru, wyraża się w kategoriach melancholii, poczucia rozdźwięku, obawy przed działaniem i skłonności do kwietyzmu; silnemu pragnieniu przeżyć towarzyszy tendencja do poskramiania namiętności, do zachowania wewnętrznego spokoju kosztem rezygnacji. Nawiązując zrazu do niemieckiej klasyki (Goethe, Schiller), wiedeńskich widowisk barokowych i plebejskich, później zaś do hiszpańskiego dramatu barokowego (Calderón, Lope de Vega), dochodzi Grillparzer do stylu własnego, niepowtarzalnego, szczególnie w tragedii. Według teoretyków dramatu (J. Volkelt, J. Sprengler, H. Seidler i in.) w utworach Grillparzera podstawową rolę odgrywają takie momenty jak: wyrazista ramowość struktury dramatycznej, która łączy formę łukową z rozwojową, przesunięcie akcentu na finał, operowanie napięciem uzyskiwanym przez technikę antycypacji, motywów przewodnich i przemilczeń (pauzy), a przede wszystkim funkcja nastroju (Stimmung), podstawowej kategorii dla tragedii Grillparzera. Jako odpowiednik określonego „kompleksu uczuć” nastrój nadaje tym tragediom znaczący „ton podstawowy” (Grundton). W twórczości Grillparzera widoczny jest entuzjastyczny stosunek do muzyki jako „królowej sztuk”; w wielu dramatach pojawiają się momenty muzyczne (Medea, Sappho, Der Traum ein Leben). Grillparzer jest autorem ody Die Musik oraz noweli Der arme Spielmann (1848) o rysach autobiograficznych (bohater, nie znalazłszy oddźwięku, ucieka w świat muzyki). Rozumienie muzyki Grillparzer najpełniej uzewnętrznia w studiach estetycznych i zapiskach dziennika: podstawowym warunkiem zaistnienia piękna w muzyce jest harmonijne brzmienie i doskonałość formalna. Stąd faworyzowanie Mozarta i Włochów, stąd także negatywna ocena C. M. Webera, G. Meyerbeera, R. Wagnera i ekstremalnych tendencji romantyzmu. Grillparzer występował (już od 1819) przeciw zacieraniu granic między sztukami, przeciw panującej wówczas powszechnie koncepcji G. Lessinga (łączna estetyka sztuk). Można go uważać za antycypatora hanslickowskiej tezy o autonomii muzyki.

Zastanawiający jest fakt, że konkretne wątki i teksty Grillparzera tak mało pociągały kompozytorów (a jeśli, to najczęściej trzeciorzędnych). Temat Meluzyny oprócz Mendelssohna (uwertura koncertowa Die schöne Melusine 1833) podjął C. Kreutzer (opera według libretta Grillparzera, wyst. Berlin 1833); drugi z operowych tematów zrealizowali J.G. Mraczek (1909) i W. Braunfels (Der Traum ein Leben 1934–7). Dramat muzyczny oparty na Sappho napisał H. Kaun (1917). Muzykę sceniczną według Des Meeres und der Liebe Wellen skomponowali E. Frank (1885) i A. Nezeritis (1947–64), według Jüdin von Toledo – T. Bretón (1900) i in. Pieśni, oprócz Schuberta (oraz Fanny Hensel, siostry Mendelssohna), pisali głównie uczestnicy „schubertiad”: F. Lachner i L. Sonnleithner. Istotne znaczenie Grillparzera w dziejach muzyki XIX w. wiąże się z poglądami estetycznymi w kwestii autonomii sztuk oraz z inspirowaną a zarazem rezonującą muzycznie poetyką tragedii.

Literatura: E. Hanslick Grillparzer und die Musik, w: Musikalische Stationen, Berlin 1880; J. Volkelt Franz Grillparzer als Dichter des Tragischen, Nördlingen 1888; E. von Komorzynski Grillparzer und Wagner, „Musik” 1902; M. Steuer Die Musik in Grillparzers Tagebüchern, „Neue Zeitschrift für Musik” 1903; F. Strich Franz Grillparzer Aesthetik, Berlin 1905; F. Dubitzky Hebbels und Grillparzers Dramen als Opern, „Der Merker” 1917 nr 1; R. Lach Grillparzers Novelle „Der arme Spielmann” und die Musikwissenschaft, w księdze pamiątkowej J. Schlossera, Wiedeń 1927; A. Orel Grillparzer und Beethoven. Die Grundlinien ihrer geistigen Beziehungen, „Euphorion” XXVIII, 1927; A. Orel Grillparzer und Schubert oraz R. Backmann Musik, Rhythmus und Komposition in Grillparzers Gedichten, „Jahrbuch der Grillparzer-Gesellschaft” XXIX, 1930; K. Vancsa Leitmotiv bei Grillparzer, „Archiv für das Studium der neueren Sprachen und Literaturen” CLXII, 1933; K. Vancsa Grillparzer-Bibliographie 1905–1937, Wiedeń 1937; A. Orel Grillparzer und Beethoven, Wiedeń 1941; J. Sprengler Grillparzer — der Tragiker der Schuld, Stuttgart 1947; J. Brockt Grillparzer and Music, „Music and Letters” XXVIII 1947; A. Gmür Dramatische und theatralische Stilelemente in Grillparzers Dramen, Winterthur 1957; D.W. MacArdle Beethoven und Grillparzer, „Music and Letters” XL nr 1 (1959), s. 44–55; J. Keiser Grillparzers dramatischer Stil, Monachium 1961; H. Seidler Die Kunst der Rahmung in Grillparzers Dramen, w: Grillparzers-Forum, Forchtenstein 1965; U. Fülleborn Das dramaturgische Geschehen im Werk Franz Grillparzers, Monachium 1966; W. Donner Der naive Typus als dramatische Figur bei Schiller, Kleist, Grillparzer und Wagner, Kolonia 1967.

W.E. Yates Grillparzer, Cambridge 1972; K. Schmidt Franz Grillparzer und die Musik, „Musikerziehung” 26 (1972), s. 3–6, 34–58; G. Steinringer Grillparzers Beziehung zur Musik, praca doktorska uniwersytetu w Wiedniu, 1977; O.E. Deutsch Schubert und Grillparzer, „Österreichische Musikzeitschrift” 32 (1977), s. 497–505; D. Monson The Classic-Romantic Dichotomy: Franz Grillparzer and Beethoven, „International Review of the Aesthetics and Sociology of Music” 13 (1982), s. 161–75; W. Nehring Grillparzer und Hofmannsthal: Geistige Begegnung und ideologische Gemeinschaft, „Modern Austrian Literature“ XVI nr 1 (1983) s. 1–16; C.-H. Mahling “Das Übrige so unbedeutend als die Komposition …” Gedanken und Beobachtungen Franz Grillparzers zur Musik und zum Musikleben seiner Zeit’, De musica et cantu: Studien zur Geschichte der Kirchenmusik und der Oper: Helmut Hucke zum 60. Geburtstag, red. P. Cahn and A.-K. Heimer, Hildesheim 1993, s.543–78.

Th. Horst Unendlichkeit und Grenze. Zu Grillparzers Musikästhetik, w: Franz Grillparzer, red. H. Bachmaier, 1991, s. 343–358; H. Gamper Die Künstlerfiguren bei Grillparzer und Thomas Bernhard, w: StichwortGrillparzer, red. H. Haider-Pregler, Wiedeń/Weimar 1994, s. 107–121; P. Wimmer Grillparzer und die Musik, w: Für all, was Menschen je erfahren, ein Bild, ein Wort und auch ein Ziel. Beiträge zu Grillparzers Werk, red. J. P. Strelka, Bern et al. 1995, s. 281–291.

P. Brascombe Grillparzer Franz, Grove Music Online https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.11783; C. Albert Grillparzer Franz, MGG Online https://www.mgg-online.com/articles/mgg05651/1.0/mgg05651?q=grillparzer

P. Höyng For Heaven’s Sake, I Will Have You Walk into the Dark: Grillparzer’s Containment of Beethoven and the Ambivalence of Their „Melusina” Project, w: Goethe Yearbook, t. 17, 2010, s. 275–302; M.M. Crosby Franz Schubert’s Use of Harmony to Express the Texts in His Musical Settings of Franz Grillparzer’s Poetry, praca doktorska w University of Arizona, 2020.

Jahrbuch der Grillparzer-Gesellschaft, wyd. Wiedeń, seria początkowa t.1 (1890) – t.34 (1924), wznowienie pt. Neue Folge t. 1 (1941) – t. 4 (1944), seria trzecia t. 1 (1953) – t. 30 (2024); Heinrich Heine; Franz Grillparzer; Ludwig van Beethoven, seria «The German Classics of the Nineteenth and Twentieth Centuries», t. 6, red. K. Francke (zbiór tekstów o charakterze biograficznym i krytycznym, w przekładzie na j. angielski), Nowy Jork 1913–14, przedr. 2018.