Dryden, John

Dryden [dr’ajdn] John, *9 VIII 1631 Aldwinkle (Northamptonshire), †l V 1700 Londyn, angielski poeta i dramaturg. Uważany zarówno przez swoich współczesnych, jak i obecnie za najwybitniejszego dramaturga angielskiego swoich czasów. Życie Drydena przypadło na lata burzliwych wydarzeń politycznych w Anglii, które wywarły wpływ na charakter jego twórczości. Swój pierwszy poemat Heroique Stanzas (1659) Dryden napisał na śmierć Cromwella. Po powrocie Stuartów do władzy związał się z dworem królewskim: od 1668 — poet laureate i historiographe royale; w czasach restauracji nastąpił rozwój (dawniej pozamykanych) teatrów, toteż Dryden skoncentrował się na twórczości scenicznej. W 1685, po objęciu tronu przez Jakuba II wyznającego wiarę katolicką, przeszedł na katolicyzm, wskutek czego po dojściu do władzy (1689) Marii II i Wilhelma III Orańskiego, zwolenników protestantyzmu, utracił swe zaszczytne stanowisko.

Uprawiał różne formy poetyckie: panegiryczne poematy, satyry polityczne, liryki, hymny religijne, elegie i ody (m.in. Song for St. Cecilias Day, muz. G.B. Draghi 1687; Ode for St. Cecilias Day, muz. G.F. Händel 1739; Alexander’s Feast, muz. J. Clarke 1697, T. Clayton 1711, G.F. Händel 1736; Ode on the Death of H. Purcell, muz. J. Blow 1696), a w okresie restauracji – przede wszystkim dramaty.

W oparciu o tradycje dramatu angielskiego z czasów elżbietańskich (Szekspir) oraz wzory współczesnego dramatu francuskiego (Corneille, Racine) Dryden stworzył typ przesyconego patosem i retoryką angielskiego dramatu heroicznego (heroic play), w którym opiewał niezwykłe czyny bohaterów, wielbił wzniosłość ich uczuć i szlachetność postępowania. Początkowo utwory te pisał typowym dla angielskiej epiki wierszem heroicznym (10-zgłoskowiec jambiczny o parzystych rymach, wzorowany na francuskim aleksandrynie), później wierszem białym. Sztuczność fabuły oraz pompatyczny styl przyczyniły się jednak do tego, iż z czasem dramat utracił swą pozycję w angielskim repertuarze teatralnym na rzecz komedii, ku której począł skłaniać się również sam Dryden; w komediach przyświecały mu także wzory francuskie (interesujący splot intrygi, dowcipne dialogi kochanków). Ponadto Dryden przełożył na język angielski dzieła Wergiliusza, tłumaczył również utwory Owidiusza, Horacego, Homera.

Dryden wykazywał żywe zainteresowanie operą, przerabiając swe poematy na libretta operowe lub też pisząc utwory określane przezeń jako opery (np. King Arthur czy też The State of Innocent). W owych „operach” nie wszystkie fragmenty były opracowywane muzycznie; zarówno w Królu Arturze, jak i w Królowej hinduskiej występują mówione dialogi. Tego rodzaju praktyka była szeroko stosowana w Anglii, toteż przeprowadzenie granicy między dramatem w mniejszym lub większym stopniu opracowywanym muzycznie a operą o treści tragicznej z mówionymi wstawkami nastręcza trudności klasyfikacyjnych; tego typu utwory historycy muzyki często nazywają semioperą. W 1685 wykonano przekomponowaną w całości operę Albion and Albanius z muzyką L. Grabu do tekstu Drydena, będącego peanem na cześć Karola II i jego brata Jakuba (według słów samego Drydena utwór ten powstał z rozbudowania prologu do napisanego już wówczas Króla Artura).

W historii muzyki Dryden zapisał się przede wszystkim jako twórca dzieł scenicznych, do których muzykę pisał Purcell, a także inni kompozytorzy. Były to utwory reprezentujące różne gatunki literackie: tragedie o tematyce heroicznej — The Indian Emperor or The Conquest of Mexico by the Spaniards 1667, z lordem R. Howardem, muz. P. Humfrey 1675, H. Purcell 1691; Tyrannic Love or The Royal Martyr 1669, muz. H. Purcell 1694; The Conquest of Grenada 1670–71, muz. J. Banister 1670, A. Marsh senior 1670, N. Staggins 1671, P. Humfrey 1672; Aureng-Zebe 1676 (ostatnia rymowana sztuka heroiczna Drydena), muz. H. Purcell 1692 (?), R. Courteville ok. 1695, J. Eccles ok. 1708; Oedipus 1678, z N. Lee, muz. H. Purcell 1692; Troilus and Cressida 1678, muz. T. Farmer 1679, J. Eccles 1695 (?); Cleomenes, the Spartan Hero (dedykowana Karolowi II), muz. H. Purcell 1692; semi-opery — Indian Queen 1664, z R. Howardem, muz. H. Purcell 1695; King Arthur or The British Worthy 1685–91, muz. H. Purcell 1691; tragikomedie — The Spanish Friar 1680, muz. R. King 1680, H. Purcell 1695, J. Eccles 1695 (?); Love Triumphant or Nature Will Prevail 1693–94, muz. H. Purcell 1694, J. Eccles 1694; komedie — Amphitryon 1690, muz. H. Purcell 1690, C. Dibdin 1781.

W przedmowie do Albiona i Albaniusa oraz Króla Artura Dryden podjął problematykę operową, zwłaszcza tekstu słownego w operze; określił, iż „opera jest poetyckim opowiadaniem lub wymysłem, przedstawionym poprzez muzykę wokalną i instrumentalną, ozdobionym kulisami, maszynami i tańcami”. Bohaterami dramatu muzycznego są – jego zdaniem – postacie niemal nadludzkie, które powinny wyrażać się w sposób „wzniosły, obrazowy i majestatyczny”, ale istotę opery stanowią „przyjemne dźwięki”, stąd przeważają w niej walory sensualistyczne nad intelektualnymi. Dryden wyróżnił w operze „części recytatywne” oraz aryjne (songish part), przy czym uważał, iż recytatyw angielski góruje nad francuskim. Wysoko cenił „muzykalność” mowy włoskiej. Napisał nadto kilka rozpraw z zakresu teorii teatru: An Essay of Dramatic Poesie (1668), Essay of Heroic Plays (1672), On Comedy, Farce and Tragedy oraz The Grounds of Criticism in Tragedy (1679). Jego twórczość oraz poglądy na sztukę sceniczną odzwierciedlają wczesny etap rozwoju opery angielskiej.

Literatura: J. Mark Dryden and the Beginning of Opera in England, „Music and Letters” V, 1924; E.J. Dent Foundations of English Opera, Cambridge 1928; R. Sietz Henry Purcell. Zeit – Leben – Werk, Lipsk 1955; C.E. Ward The Life of John Dryden, Chapel Hill 1961; D.T. Mace Musical Humanism, the Doctrine of Rhythmus and the Saint Cecilia Odes of Dryden, „Journal of the Warburg and Courtauld Institutes” XXVII, 1964; The Letters of John Dryden, wyd. C.E. Ward, Durham (Karolina Północna) 1942; J. Winn John Dryden and His World, New Haven 1987.