Turini, Francesco

Turini, Torrini Francesco, *1590 Praga, †10 VI 1656 Brescia, włoski kompozytor i organista, syn Gregoria. Uczył się u ojca. W latach 1600–12 był organistą kapeli cesarza Rudolfa II w Pradze, z przerwą na studia kompozytorskie i gry na organach w Rzymie i Wenecji. Od 1612 pozostawał na służbie u G.F. Morosiniego w Wenecji, od 1617 do końca życia był organistą katedry w Brescii, gdzie należał do Accademia degli Erranti.

W twórczości Turiniego wydzielić można dwa okresy; przed 1624 kompozytor był bardzo aktywny na polu muzyki świeckiej, potem z racji obowiązków kościelnego organisty skupił się na kompozycjach religijnych. Do jego najwybitniejszych utworów należą małogłosowe madrygały, monodie, kantaty i sonaty wydane w 3 zbiorach madrygałów. Utwory te stanowią wczesny przykład weneckiego stile moderno; odznaczają się rozwiniętą techniką koncertującą, skontrastowaniem formy poprzez wprowadzanie odcinków o odmiennej fakturze, metrum, rytmice, agogice oraz inwencją melodyczną.

Turini był pierwszym kompozytorem, który użył terminu kantata w znaczeniu gatunkowym, jednak jego utwory solowe występujące pod tą nazwą są rozbudowanymi kompozycjami w stile recitativo, nie zaś jak u innych współczesnych mu kompozytorów wariacjami zwrotkowymi, czy tym bardziej późniejszymi formami z podziałem na recytatyw i arię.

Cztery sonaty, sinfonia i gallarda a due i a tre, zamieszczone w pierwszej księdze madrygałów, są jedynymi wydanymi utworami instrumentalnymi Turiniego. Należą do nowatorskiego nurtu zapoczątkowanego przez B. Mariniego, D. Castella i G.B. Fontanę. Dwie sonaty a tre utrzymane są w stylu zbliżonym do madrygałów, jedna a due nawiązuje do canzony, a jedna a tre stanowi pierwszy przykład wariacji opartych na melodii E’ tanto tempo hormai, którą później za temat podobnych opracowań wykorzystali: S. Rossi, G.B. Buonamente i M. Uccellini; w partiach skrzypcowych Turini wykorzystuje specyficzne możliwości tego instrumentu. W mszach na 4–5 głosów z organami kompozytor stosuje technikę kanoniczną i fugowaną.

Literatura: E. Schmitz Zur Geschichte des italienischen Continuo-Madrigals im 17. Jahrhundert, „Sammelbände der Internationalen Musikgesellschaft” XI, 1909/10 oraz Geschichte der weltlichen Solokantate, Lipsk 1914; J. Whenham Duet and Dialogue in the Age of Monteverdi, Ann Arbor 1982; W. Apel Die italienische Violinmusik im 17. Jahrhundert, Wiesbaden 1983, wyd. angielskie poszerzone pt. The Italian Violin Music in the 17th Century, wyd. Th. Binkley, Bloomington (Indiana) 1990; P. Allsop The Trio Sonata from Its Origins until Corelli, Oksford 1992; M. Ossi A sample problem of seventeenth-century imitatio: Claudio Monteverdi, Francesco Turini, and Battista Guarini’s Mentre vaga Angioletta w: Music in Renaissance cities and courts: Studies in honor of Lewis Lockwood, red. A. Cummings, J.A. Owens, Warren 1997; T. Jeż Kontrafaktury madrygałów w antologiach Ambrożego Profiusa, „Muzyka” 2002 nr  47; Ch. Stadelmann Italienische Komponisten am Kaiserhof Rudolfs II. in Prag w: Mitteleuropäische Aspekte des Orgelbaus und der geistlichen Musik in Prag und den böhmischen Ländern, red. J. Černý, K.-P. Koch, Sinzig 2002.