Trabaci, Giovanni Maria

Trabaci [trab´aczi] Giovanni Maria, *ok. 1580 Montepeloso (obec. Irsina), †10 I 1648 Neapol, włoski kompozytor i organista. Działał w Neapolu; od 1596 był organistą w Oratorio dei Filippini, od 1601 – organistą, a od 1614 do końca życia maestro di cappella na dworze wicekróla Hiszpanii; ponadto w latach 1603–11 pracował dla neapolitańskiego arystokraty Ottavia di Capua del Balzo, a w latach 1625–30 był ponownie organistą w Oratorio dei Filippini.

Trabaci był jednym z najwybitniejszych przedstawicieli neapolitańskiej muzyki instrumentalnej wczesnego baroku. W jego utworach wydanych w 1603 i 1615 zaznaczają się wpływy hiszpańskiej muzyki organowej, franko-flamandzkiego kontrapunktu oraz kompozytorów lokalnych (R. Rodio, A. Mayonne). Ricercary Trabaciego, ułożone według 12 modi, pełniły rolę intonacji organowych; są to 3- i 4-tematowe ścisłe formy polifoniczne, w których tematy i ich warianty prowadzone są równocześnie w 4 głosach. W ścisłym kontrapunkcie renesansowym utrzymane są też canti fermi oraz zdyminuowane madrygały (np. Io mi son giovinetto). Stylistyka baroku najwyraźniej przejawia się w toccatach klawesynowych. Z uwagi na częste i nagłe zmiany formuł figuracyjnych, nieprzygotowane dysonanse, skontrastowanie czynnika rytmicznego i agogicznego oraz rozwiniętą, typowo instrumentalną fakturę, utwory te przypominają toccaty G. Frescobaldiego. W podobnej barokowej stylistyce utrzymane są klawesynowe capriccia, canzony, gagliardy i wariacje oparte na schematach basowych (np. Partita prima su Ruggiero) i melodiach popularnych pieśni; niektóre z nich mogły być grane na harfie, bardzo popularnej na dworze hiszpańskim w Neapolu.

Dość licznie zachowana twórczość wokalna Trabaciego wymaga jeszcze dogłębnego zbadania źródeł. Obejmuje ona utwory religijne utrzymane w stile antico (msze i motety) oraz moderno (pasje „da cantare in moto recitativo et senza battuta”), kompozycje polichóralne i małoobsadowe koncerty z basso continuo, a także utwory świeckie, w których widoczne są nawiązania do L. Luzzaschiego (eksponowanie elementu wirtuozowskiego). Pojawienie się chromatyki, śmiałych dysonansów (głównie w motetach z 1602) można interpretować jako wpływ Gesualda da Venosa.

Literatura: D. Celada L’opera organistica di Giovanni Maria Trabaci w: La Nuova musicologia italiana, red. G.M. Gatti, Turyn 1965; R. Jackson The Inganni and the keyboard music of Trabaci, „Journal of the American Musicological Society” XXI, 1968; W. Witzenmann Rapporti fia la musica strumentale di Trabaci e quella di Frescobaldi oraz K. Fischer La posizione di A. Mayone e G.M. Trabaci nello sviluppo del ricercare, w: La musica a Napoli durante il Seicento, materiały z międzynarodowego konwenium, Neapol 1985, red. D.A. D’Alessandro i A. Ziino, Rzym 1987; F. Wiering The Ricercars of Macque and Trabaci. A Case of Musical Competition?, „Muziek & wetenschap” II, 1992; N. Rieben Les limites techniques de la typographie musicale: Quelques exemples tirés du premier volume de musique instrumentale de Giovanni Maria Trabaci, „Schweizer Jahrbuch für Musikwissenschaft” XXIII, 2003; M. Guido Giovanni Maria Trabaci and the new manner of Inganni: A musical mockery in the early seicento ricercare w: Interpreting historical keyboard music, red. A. Woolley, J. Kitchen, Burlington 2013; D.A. D’Alessandro Mecenati e mecenatismo nella vita musicale napoletana del Seicento e condizione sociale del musicista: I casi di Giovanni Maria Trabaci e Francesco Provenzale w: Storia della musica e dello spettacolo a Napoli: Il Seicento, red. F. Cotticelli, P. Maione, Neapol 2019.