Termen, Theremin, Lew Siergiejewicz, Leon, *15 (3) VIII 1896 Petersburg, † 3 XI 1993 Moskwa, rosyjski fizyk oraz wynalazca elektronicznych i elektromechanicznych instrumentów muzycznych. W 1916 ukończył w Piotrogrodzie (obecnie Petersburg) Wyższą Oficerską Szkołę Elektrotechniczną, a w 1917 wydział fizyczno-matematyczny tamtejszego uniwersytetu. W 1916 uzyskał dyplom z wiolonczeli w Konserwatorium Piotrogrodzkim. Tamże od 1920 pracował w Państwowym Instytucie Rentgenologii i Radiologii, gdzie wynalazł elektroniczny system ostrzegawczy. Światową sławę przyniósł mu wynaleziony w latach 1919–20 elektroniczny instrument muzyczny Termenvox (Theremin, Eterofon), w którym zmiany wysokości i głośności uzyskuje się przez oddalanie i zbliżanie rąk do metalowego pręta i pętli służących jako anteny. W końcu lat 20. Termen demonstrował Termenvox na koncertach w wielu europejskich stolicach. Od 1928 do 1938 mieszkał w Stanach Zjednoczonych, gdzie Termenvoxa zaczęła produkować seryjnie firma RCA, a w latach 50. (wersja tranzystorowa Termenvoxa) R.A. Moog Co, firma należąca do Roberta Mooga. Termen skonstruował też różne jego wersje – Wiolonczelę Termena (Fingerboard Theremin, 1930) oraz Terpsiton (1932), reagujący na ruchy tancerza. W 1931 wynalazł fotoelektryczny instrument Rhythmicon, pozwalający na wytwarzanie różnorodnych struktur rytmicznych. Podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych spotykał się m.in. z E. Varése’em, H. Cowellem i J. Schillingerem; prowadził tam również działalność wywiadowczą na rzecz ZSRR. Po powrocie do Moskwy został w 1939 uwięziony i wywieziony do łagru w Magadanie. Od 1940 pracował w tajnych laboratoriach NKWD w Moskwie, najpierw jako więzień, a w latach 1946–66 dobrowolnie. Wynalazł tam urządzenie podsłuchowe Buran, za które otrzymał nagrodę stalinowską i zwolnienie z więzienia. Urządzenie zostało wmontowane w płaskorzeźbę Wielkiej Pieczęci Stanów Zjednoczonych i ofiarowane Ambasadzie USA w Moskwie. Od 1963 do 1966 Termen prowadził laboratorium akustyczne w konserwatorium w Moskwie, pracując nad nowymi elektronicznymi instrumentami muzycznymi.
Literatura: F.K. Prieberg Musica ex Machina, Berlin 1960; L. Theremin Recollections, „Contemporary Music Review” XVIII, 1999; A. Glinsky Theremin. Ether Music and Espionage, Urbana 2000.
