Stephanie [sztʹefani:] Johann Gottlieb, *19 II 1741 Wrocław, †23 I 1800 Wiedeń, austriacki librecista i kompozytor, zw. der Jüngere w odróżnieniu od przyrodniego brata, Christiana Gottloba Stephanie der Altere (1734–1798), aktora i dramaturga. Stephanie podjął studia prawnicze w Halle, które przerwał z powodu powołania do wojska w czasie wojny siedmioletniej (1756–63). Początkowo był w armii pruskiej, a od 1761 austriackiej; w 1765 zakończył służbę wojskową. Od 1769 wraz z bratem działał w National-Schaubühne w Wiedniu jako aktor, reżyser i dramaturg. W 1776 został mianowany przez cesarza Józefa II jednym z pięciu inspektorów w wiedeńskim Burgtheater; współpracował z istniejącym w latach 1778–83 przy tym teatrze zespołem zw. National-Singspiel, w którym od 1779 (lub 1781) pełnił funkcję dyrektora.
Dzięki swej uprzywilejowanej pozycji na dworze cesarskim Stephanie miał duży wpływ na kształtowanie repertuaru teatralnego w Wiedniu; jako dramaturg i reżyser preferował nurt komedii, dla Burgtheater i Kärntnertortheater dostarczał teksty singspieli i komedii muzycznych. Były to libretta własnego autorstwa, przeważały jednak przeróbki librett innych pisarzy niemieckich, także francuskich i włoskich we własnym tłumaczeniu, przystosowane do gustów publiczności wiedeńskiej. Stephanie ingerował dalece w teksty oryginalne, zmieniał je, skracał lub dodawał nowe fragmenty; wywołało to napastliwą krytykę Ch.F. Bretznera po premierze Die Entführung aus dem Serail W.A. Mozarta (1782), którego libretto Stephanie opracował według Belmont und Constanze Bretznera. O zażyłości Stephaniego z Mozartem świadczy ich wspólna praca nad Der Schauspieldirektor (wyst. 1786). Do librett Stephanieego pisali czołowi kompozytorzy singspielu: K. Dittersdorf (Doktor und Apotheker, wyst. 1786), I. Umlauf (Die schöne Schusterin oder Die pucefarbenen Schuhe, wyst. 1779, Das Irrlicht, według Der Irrwisch Ch.F. Bretznera, wyst. 1782, Die glücklichen Jäger, wyst. 1786), J. Mederitsch (Rose oder Pflicht und Liebe im Streit, wyst. 1783), F. Süssmayr (Die Freywilligen, wyst. 1796). Jego adaptacje librett włoskich i francuskich przyczyniły się do wprowadzenia na sceny wiedeńskie oper A.-E.-M. Grétry’ego (m.in. 1788 Richard Coeur-de-Lion jako Richard Löwenherz), P.A. Monsigny’ego (1779 Le déserteur jako Der Deserteur), N. Piccinniego (1781 Gli stravaganti ossia La schiava ricosciuta jako Die Sklavin und der grossmüthige Seefahrer), G. Paisiella (1781 I filosofi immaginari jako Die eingebildeten Philosophen, 1787 La grotta di Trofonio jako Die Trofonius-Höhle). Stephanie umiejętnie pokonywał trudności, jakich nastręczało przystosowanie języka niemieckiego do wyrazu muzycznego oryginalnej kompozycji. Wśród swych współczesnych cieszył się popularnością. W latach 1771–74 zostały wydane w Wiedniu Sämmtliche Lustspiele, w latach 1774–87 Sämmtliche Schauspiele, zaś w 1792 w Legnicy Sämmtliche Singspiele Stephaniego. Pisał głównie sztuki teatralne, niektóre z jego oryginalnych librett posłużyły innym autorom do dalszych adaptacji (zwłaszcza Doktor und Apotheker).
Literatura: A. Einstein Mozart, Nowy Jork 1945, wyd. zrewid. 1962, wyd. polskie, tłum. A. Rieger, Kraków 1975, 21983; S. Hochstöger Gottlieb Stephanie der Jüngere, „Jahrbuch der Gesellschaft für Wiener Theaterforschung” XII, 1960; W. Sulzer Ch.F. Bretzner. Sein Anteil an Mozarts „Entführung aus dem Serail”, „Mitteilungen der Internationalen Stiftung Mozarteum” XXXVIII, 1990.
