Sousa Carvalho, João de

Sousa Carvalho [sʹo:z^e karwaliu] João de, *22 II 1745 Estremoz, †1799/1800 prowincja Alentejo, portugalski kompozytor. W 1761 wyjechał wraz z J.F. Limą do Włoch, gdzie jako stypendyści portugalskiego dworu królewskiego studiowali w Conservatorio di S. Onofrio a Capuana w Neapolu, Sousa m.in. u C. Cotumacciego i N. Porpory. Jako kompozytor operowy debiutował w 1766 w Rzymie (wyst. Nitteti do libretta P. Metastasia). Po powrocie do Portugalii osiadł w Lizbonie; w latach 1767–98 pracował w Seminário da Patriarcal (początkowo jako nauczyciel kontrapunktu i kompozycji, od 1773 kapelmistrz orkiestry seminarium). Od 1767 był członkiem Irmandade de S. Cecília, towarzystwa skupiającego muzyków lizbońskich. W 1778 został nauczycielem muzyki rodziny królewskiej. Od tego czasu jego muzykę sceniczną wystawiano regularnie w pałacowych teatrach królewskich w Ajuda i Queluz; premiera ostatniego z zachowanych drammi per musica Sousy odbyła się w 1787 w Ajuda. Pod koniec życia Sousa wyjechał z Lizbony i przebywał w swoich posiadłościach w prowincjach Algarve i Alentejo.

Sousa był najwybitniejszą postacią pośród współczesnych sobie portugalskich kompozytorów muzyki scenicznej, przeznaczonej do repertuaru włoskiej trupy operowej królewskich teatrów dworskich. Obok Sousy do grupy tej należeli J.F. Lima, A.L. Moreira, L.X. Santos oraz J.C. da Silva, adaptator dla potrzeb portugalskiej sceny utworów dramatycznych N. Jommellego. Sousa nawiązywał do wzorów Jommellego i T. Traetty, z kręgu późnej neapolitańskiej szkoły operowej, nie gubiąc przy tym własnej indywidualności artystycznej. Podkreślano profesjonalizm jego rzemiosła kompozytorskiego, talent melodyczny (zwłaszcza w lirycznych cantabile) oraz wrażliwość na walory kolorystyczne brzmienia instrumentalnego. Melodykę wokalną, wkomponowaną w przejrzystą strukturę harmoniczną, uwolnił od przesadnie ornamentalnej koloratury. W warstwie orkiestrowej zaznacza się u Sousy tendencja do formowania typu instrumentacji klasycznej. Oryginalne pomysły w zakresie organizacji przestrzeni muzycznej prezentują zwłaszcza uwertury. Konwencje szkoły neapolitańskiej przeszczepiał Sousa na grunt muzyki portugalskiej także jako pedagog; do jego uczniów należeli m.in. M. Portugal i A.L. Moreira, wybitni przedstawiciele następnej generacji kompozytorów portugalskich.

Sousa komponował do librett w języku włoskim, autorstwa P. Metastasia, a przede wszystkim G. Martinellego, który przyjechał do Lizbony w 1768 z upoważnienia Jommellego w celu nadzorowania wystawień jego utworów scenicznych, wkrótce jednak podjął także współpracę jako librecista z portugalskimi kompozytorami. Martinelli pisał dla nich krótkie libretta; opartą na tematach o rodowodzie opery seria akcję dramatyczną kondensował zazwyczaj w ramach jednego aktu, ograniczając przy tym sceny zespołowe (jeden lub dwa ansamble i chóry). Sousa dostosowywał do tej koncepcji warstwę muzyczną dramatu, angażując zarówno partie wokalne (w tym arie da capo o zmodyfikowanej repetycji i recytatywy akompaniowano), jak i partie instrumentalne do roli środków służących muzycznej charakterystyce postaci i sytuacji dramatycznej. Jego współpraca z Martinellim układała się harmonijnie, artyści opracowali razem siedem drammi per musica i dwie serenaty.

W stosunkowo skromnej ilościowo twórczości Sousa koncentrował się na muzyce scenicznej. Muzyka religijna to przede wszystkim msze, w których kompozytor nawiązywał do wzorów Jommellego; cechą charakterystyczną jest powściągliwość stylistyczna i umiarkowanie w stosowaniu skomplikowanych środków kontrapunktycznych oraz skromny aparat wykonawczy (4 głosy z towarzyszeniem organów).

Literatura: M.C. de Brito Opera in Portugal in the Eighteenth Century, Cambridge 1989; J.P. d’Alvarenga Sobre a autoria das obras para tecla atribuidas a João de Sousa Carvalho, „Revista portuguesa de musicologia” IV, V, 1994, 1995.