Robeson [rʹoubsn] Paul, *9 IV 1898 Princeton (New Jersey), †23 I 1976 Filadelfia, amerykański aktor i śpiewak (bas). Na początku lat 20. studiował prawo w Columbia University w Nowym Jorku i grał w akademickiej reprezentacji amerykańskiego footballu. Na scenie zadebiutował w 1921 w 63rd Street Theatre w premierze pierwszego afroamerykańskiego musicalu na Broadwayu Shuffle Along E. Blake’a (obok J. Baker i F. Mills, pod dyrekcją kompozytora), natomiast w filmie wystąpił po raz pierwszy w 1924 (Body and Soul, reż. O. Micheaux). Jako aktor dramatyczny odniósł pierwszy sukces w 1925 w sztuce E. O’Neilla The Emperor Jones, grając rolę tytułową oraz śpiewając negro spirituals; zwrócił na siebie uwagę jako wyjątkowo uzdolniony odtwórca tego typu pieśni. Po 2 latach intensywnej nauki śpiewu przedstawił w Nowym Jorku swój pierwszy recital negro spirituals, później jeździł z nim do wielu krajów europejskich. W 1929 w Londynie i na Broadwayu wystąpił w musicalu J. Kerna Show Boat w roli Joego, śpiewając pieśń Old Man River, od tego czasu uchodził za najwybitniejszego odtwórcę tej pieśni, która stała się jednym z najpopularniejszych standardów jazzowych (w 1936 wystąpił też w filmowej wersji tego musicalu). W 1930 zagrał tytułową rolę w Otellu Szekspira w Londynie, następnie w Stanach Zjednoczonych, a w 1959 w Memorial Theatre w Stratford-upon-Avon; jego interpretacja przeszła do historii teatru jako jedna z najświetniejszych. W 1934 występował po raz pierwszy w ZSRR, deklarując swoje sympatie prokomunistyczne. W latach 40. i 50. jego poglądy polityczne naraziły go na liczne szykany w Stanach Zjednoczonych, zwłaszcza ze strony Un-American Activities Committee, zaś w ZSRR przyniosły mu Nagrodę Pokojową (1950) i Nagrodę Stalinowską (1952). Pod koniec lat 50. mógł ponownie występować swobodnie zarówno w Ameryce jak i Zachodniej i Wschodniej Europie.
Bardzo niski głos o bogatej barwie i potężnym brzmieniu, którym Robeson posługiwał się w sposób wirtuozowski, pozwalał mu na budowanie dla każdej pieśni osobnej dramaturgii, od najsubtelniejszego piano po dramatyczne forte. Operował też znakomitą dykcją, „najlepszą w amerykańskim teatrze”, za którą został uhonorowany złotym medalem American Academy of Arts and Sciences. Głos Robesona nazywano „najdoskonalszym instrumentem muzycznym stworzonym przez naturę naszych czasów” (A. Wollcott w: D. Pickering Brewer’s Twentieth-Century Music, Londyn 1994, s. 329). Pogląd ten podzielało wielu krytyków i historyków muzyki, uznając Robesona także za najwybitniejszego na świecie interpretatora negro spirituals.
Robeson dokonał wielu nagrań radiowych, płytowych i filmowych. Opublikował książkę wspomnieniową Here I Stand, Nowy Jork 1958 (wyd. polskie Przyszedłem, żeby śpiewać, Warszawa 1960).
