Piccinini, Alessandro

Piccinini [piczczi~], Piccinino, Alessandro, *30 XII 1566 Bolonia, †ok. 1638 (?), włoski lutnista i kompozytor, najwybitniejszy przedstawiciel rodziny lutnistów, syn Leonarda Marii, brat Girolama i Filippa Piccininich. W 1atach 1582–97 (wraz z ojcem i braćmi) służył na dworze księcia Alfonsa II d’Este w Ferrarze, gdzie pracował m.in. z L. Luzzaschim, C. Gesualdem da Venosa i G. Frescobaldim. W latach 1600–1611 przebywał w Rzymie, wpierw ze świtą kardynała P. Aldobrandiniego a po 1607 służył także u arcybiskupa Gwidona Bentivoglio. Po 1611 przeniósł się do Bolonii, gdzie był członkiem Accademia dei Filomusi i pracował dla legata papieskiego Maffea Barberiniego oraz księcia Filippa Pepolego. Do historii muzyki przeszedł jako niezrównany lutnista, a także konstruktor i modyfikator instrumentów lutniowych: pandory, arcylutni i chitarrone.

Oba zbiory Piccininiego zajmują ważne miejsce w historii muzyki lutniowej, obok dzieł G.G. Kapspergera należą do najwybitniejszych przykładów adaptacji stile moderno do repertuaru lutniowego i uniezależniania faktury lutniowej od wpływów muzyki wokalnej. Znajdują się w nich toccaty, canzony, ricercary, capriccia, battaglie, tańce i wariacje partitowe (oparte na ciacconie, passacagli i bergamasce). Toccaty i capriccia są bardzo zróżnicowane pod względem formy, stylu i techniki, w nich najwyraźniej ścierają się nowe prądy z renesansową tradycją. Część utworów zdominowana jest przez technikę imitacyjną, ale dla kontrastu kompozytor wprowadza w nich akordowe fragmenty w metrum trójdzielnym; pozostałe stanowią fantazje o charakterze improwizacyjnym, w których widoczne jest odważne traktowanie dysonansów, chromatyka, bogata harmonia i w pełni samodzielna faktura instrumentalna. W toccacie na 2 lutnie i canzonie na 3 lutnie Piccinini zastosował technikę concertato. Niektóre tańce oparte są na melodiach ludowych, niekiedy są to suity; w partitach eksponowana jest wirtuozeria.

W przedmowie do I księgi pojawiają się uwagi szczególnie cenne dla poznania ówczesnej praktyki wykonawczej. Piccinini zaleca lutniście, by temat w konstrukcjach imitacyjnych wykonywał głośniej niż głosy kontrapunktujące, uwydatniał w grze dysonanse wprowadzone na mocnych częściach taktu, odpowiednio cieniował dynamikę i różnicował tempo oraz dodawał ozdobniki według własnego uznania. Dzięki wynalezieniu pandory oraz technicznym ulepszeniom arcylutni i chitarrone, jakich Piccinini dokonał pod koniec XVI w., lutnie basowe mogły być stosowane jeszcze do końca XVIII w., zarówno jako instrument akompaniujący jak i solowy.

Literatura: G. Kinsky Alessandro Piccinini. Und sein Arciliuto, „Acta Musicologica” X, 1938; S. Buetens The Instructions of Alessandro Piccinini, „Journal of the Lute Society of America” II, 1969; L. de Grandis Famiglie di musicisti del ’500. I Piccinini. Vita col liuto, „Nuova Rivista di Musicología Italiana” XVI, 1982; O. Cristoforetti Les Piccinini et lévolution organologique du luth a la fin du XVIe siècle, „Musique ancienne: Revue trimestrielle” XIX, 1985; D. Fabris Mecenati e musici. Documenti sul patronato artistico dei Bentivoglio di Ferrara nell’età di Monteverdi (1585–1645), Lucca 1999; R. Meucci Alessandro Piccinini e il suo arciliuto, „Recercare” XXI, 2009; G. Kubik Alessandro Piccinini’s „Ciaconna in partite variate”, 1623 – eineafrikanische Inspiration? w: Kunstmusik–Kolonialismus–Lateinamerika, red. B. Alge, Essen 2017.