Paradies, Pietro Domenico

Paradies [~dʹi:s], Paradisi, Pietro, Pier, Domenico, *1707 Neapol, †25 VIII 1791 Wenecja, włoski kompozytor. Był prawdopodobnie uczniem N.A. Porpory. W 1738 wystawiono jego operę Alessandro in Persia w Lukce, a w 1740 w Wenecji serenatę Il decreto del fato (obydwie zostały niezbyt dobrze przyjęte). Na przełomie 1746/47 przeniósł się do Londynu, gdzie w 1747 w King’s Theatre odbyła się (bez sukcesu) premiera jego opery Fetonte. W latach 1753–56 wraz z A.F. Vaneschim komponował arie do oper pastiszowych granych w King’s Theatre. Zdobył sławę jako mistrz klawesynu oraz nauczyciel śpiewu. Jego zbiór Sonate di gravicembalo był wielokrotnie drukowany w Londynie, a także w Paryżu. Do jego uczniów należał Th. Linley starszy (harmonia i generałbas) i znane śpiewaczki, m.in. C. Frederick występująca w operach Händla oraz G. Schmeling (późniejsza Madame Mara). Ok. 1770 Paradies sprzedał część swych rękopisów R. Fitzwilliamowi. Pod koniec życia powrócił do Wenecji.

Styl muzyczny Paradiesa jest prosty, a melodyka naturalna i płynna. Sonate di gravicembalo, reprezentujące cechy stylu galant, były cenione przez współczesnych, także przez Mozarta, M. Clementiego i J.B. Cramera. Są to utwory głównie 2-częściowe, stanowiące ogniwo rozwojowe w kształtowaniu klasycznej formy sonatowej (wyraźnie zarysowany dualizm tematyczny). Paradies nie odniósł sukcesu jako kompozytor operowy, popularność zyskały jedynie arie wykonywane przez Signorę Galii, opublikowane w 1747 i 1751 przez Walsha. Wśród innych dzieł Paradiesa wyróżniają się: opera Fetonte (dzięki fragmentom baletowym w partiach chóralnych), kantaty, uwertury utrzymane w stylu włoskiej sinfonii operowej oraz 2 koncerty na organy lub klawesyn.

Literatura: W.S. Newman The Sonata in the Classic Era, Chapel Hill 1963, zrewid. ²1972; G. Giachin Contributo alla conoscenza di Paradies, „Nuova Rivista Musicale Italiana” IX, 1975; D.C. Sanders, The Keyboard Sonatas of Giustini, Paradisi, and Rutini: Formal and Stylistic Innovation in Mid-Eighteenth-Century Italian Keyboard Music, dysertacja, University of Kansas 1983; F. Gajewski Pier Domenico Paradies: A Festschrift for the Bicentennial of his Death, „Studi musicali” 22/1 (1993); D.C. Sanders Sunday Music: The Sonatas of Domenico Paradies, „The Musical Times” 45 (2004); M. Burden When Mr Paradies Provided the Songs: The London Opera Arias of Fitzwilliam Museum, Mu.Ms.108, „Fontes Artis Musicae” 70 nr 3 (2023).