Orso, Francesco

Orso, Celano, Francesco, * 1522 Celano, †po 1584 Neapol (?), włoski kompozytor, duchowny. W 1541 po odbyciu nowicjatu u celestynów w Celano, złożył profesję zakonną w opactwie Ducha Świętego na Monte Morrone koło Sulmone. Następnie przebywał w Celano i od 1545 znowu na Monte Morrone. W 1554, podczas pobytu w opactwie św. Marka i Piotra w Vieste na półwyspie Gargano, został uprowadzony przez piratów do niewoli tureckiej, z której uciekł po 10 latach. Ok. 1564 osiadł w opactwie S. Pietro a Maiella w Neapolu, a w 1572 tytułowany jest w dokumentach jako przeor-wizytator w S. Maria di Collemaggio w Aquili. W 1577 został przeorem w S. Pietro a Maiella i w tym samym roku oskarżono go o herezję i sympatyzowanie z Islamem (w 1578 został oczyszczony z zarzutów). Żył jeszcze w 1584, kiedy powołano go na opata w Casaluce (w prowincji Caserta).

Innowacyjność jedynego zachowanego zbioru Orsa (wydał prawdopodobnie także księgę madrygałów 6-głosowych) polega przede wszystkim na wprowadzeniu do muzyki wokalnej równomiernej temperacji. W liście dołączonym do Il primo libro kompozytor wyjaśnia zasady odczytywania zmodyfikowanej przez siebie notacji, która zakłada podział całego tonu na dwa równe półtony i pozwala na wprowadzenie alteracji takich jak dis, ais, his, eis. Zejście o półton z alterowanego dźwięku było notowane za pomocą liter, a repetycje alteracji oznaczały podwyższenie o kolejny półton (np. f♯, f♯, f♯ oznacza fis, g, gis). W praktyce założenia te realizuje kompozytor w 2-częściowym opracowaniu sonetu Petrarki (Il cantar nov’e’l pianger/ Così mi sveglio) zamieszczonym na końcu zbioru. Również w pozostałych utworach (w tym w 8-częściowej canzonie i 7-częściowej sekstynie) Orso wprowadza śmiałe efekty brzmieniowe (postępy kolejnych półtonów, nagłe i nieprzygotowane zmiany współbrzmień) i ilustracyjne.

Literatura: Th. Kroyer Die Anfänge der Chromatik im italienischen Madrigal des XVI. Jahrhunderts, Lipsk 1902, ²1968; H.W. Kaufmann Francesco Orso da Celano. A Neapolitan Madrigalist of the Second Half of the Sixteenth Century, „Studi musicali” IX, 1980; H.W. Kaufmann Francesco Orso’s Commentary on the Chromatic Writing in His First Book of Madrigals (1567), w: Essays on J.S. Bach and Other Divers Subjects, ks. pamiątkowa G. Herza, red. R.L. Weaver, Louisville (Kentucky), 1981; A. Mammarella Orso Francesco, w: Dizionario Biografico degli Italiani LXXIX, 2013.